حسین کعبی: وقتی فیگو را در جام جهانی زدم....
تهران و تکیه هایش
تکیه در لغتنامه مرحوم دهخدا پشت به چیزی گذاشتن معنا شده و معنای مجازی اش اعتماد است. درباره تکیه های تهران قدیم و پیدایش و تکامل آنها حرفهای داریوش شهبازی خواندنی است.
او که بیش از 17سال است درباره تهران و تاریخش تحقیق می کند و بیش از 600هزار فیش از منابع مختلف درباره تهران قدیم تهیه کرده و در حال نگارش فرهنگ جامع تهران است که مجموعه ای 20جلدی است ، درباره تکایای تهران می گوید: رواج تکایا در تهران به دوره صفوی باز می گردد و رونق عزاداری های محرم و شبیه خوانی.
با این همه در دوره قجر و بویژه ایام ناصری به علت علاقه ویژه ناصرالدین شاه به مراسم و مناسک دهه اول محرم و استقبال زنان حرمسرایش از این موضوع ، ساختن تکیه در تهران اهمیت و قدر و منزلت دیگری پیدا کرد.
گرچه پیش از آن نیز مردم در هر میدان و چهارراه عبوری که به چهارسو و چهارسوق در تاریخ معروفند، تعزیه و تعزیه خوانی برگزار می کردند و یکی از محبوب ترین مراسم در این ایام شبیه خوانی بود که بسیار مورد استقبال مردم قرار می گرفت و اهالی آن روزگار تهران ، ارتباطی عاطفی با این مراسم برقرار می کردند.
با این همه ، معروف ترین تکایا در دوره ناصری 2تکیه بود که هر دو را هم تکیه دولت می گفتند و این لقب را از آن نظر مردم به این تکایا می دادند که ساخته و پرداخته دولت بود و دولتیان.
تکیه اول را حاج میرزا آغاسی که از ملایان معروف زمان خود بود و خدمات عمرانی و آبادانی بسیاری برای تهرانیان به یادگار گذاشته ، ساخت. (یکی از معروف ترین کارهای عمرانی او احداث مجموعه کاملی از قناتها و چاهها در تهران آن زمان است و هنوز آب این قنات ها مورد استفاده شهروندان تهرانی قرار می گیرد.)
این تکیه را تکیه میرزا آغاسی می گفتند و شکلی مستطیلی داشت و کوچکتر از تکیه دولتی بود که در دوره ناصرالدین شاه احداث شد. این تکیه در محل فعلی کاخ دادگستری و اطراف آن احداث شد و با ساخت تکیه دولت در دوره ناصرالدین شاه از رونق افتاد و به انبار تجهیزات ارتش تبدیل شد.
تکیه دولتی را که در دوره ناصرالدین شاه احداث شده بود، شاید بتوان مشهورترین تکایای تمام تاریخ ایران دانست. این تکیه را معیرالممالک به تاسی از یک تئاترخانه بزرگ فرانسه ساخته بود و دایره ای شکل بود و طراحی معماری آن تلفیقی از معماری ایرانی ، اسلامی و فرنگی بود و جایگاه مخصوصی برای سفرای کشورهای فرنگی و دری مخصوص برای زنان که حتی عابران آنها را نمی دیدند و... از ویژگی های منحصر به فرد این تکیه بود.
هر دو تکیه دولت تا دوره پهلوی و در دوره پهلوی از بین رفتند. با این حال ، تهران علاوه بر این دو تکیه تکایای بسیاری داشت که حتی تاریخ نویسان از پیدا کردن تعداد واقعی آنها درمانده اند.
در این باره داریوش شهبازی می گوید: تکایای تهران تا دوره محمدشاه به همان چهارگذرها و فضاهایی که تقاطع راهها بود محدود می شد؛ مثل تکیه منوچهر خانی ، تکیه زنبورک خانه و... که فضاهای بسیار محدودی داشتند و مساحت برخی از آنها کمتر از 40متر بوده است.
تکیه هایی با نام های عجیب
از ویژگی های تکیه های دوران ناصری ، یکی هم نامهایی است که برای آنها انتخاب می کردند. این نامها البته معرف مردمی بود که در این تکایا گرد هم می آمدند. مثل تکیه قمی ها که در محل قمی ها در اطراف پاچنار بوده است ، یا تکیه قاطرچی ها که از تکیه های معروف محله بازار تهران بود و در نقشه ترسیمی تهران در سال 1275قمری مندرج است.
این تکیه در محله کوچه غریبان نزدیکی تکیه زنبورک خانه قرار داشته و همین طور می توان به تکیه قورخانه اشاره کرد که در محله سنگلج واقع شده بود و با این که تکایای بسیاری در این محله وجود داشته ؛ اما این تکیه از همه مشهورتر و معروف تر بوده است.
از دیگر تکیه های معروف دوره ناصری ، یکی هم تکیه کورها بوده که داریوش شهبازی درباره اش می گوید: این تکیه در جنوب بازار تهران قرار داشته و تکیه بزرگی بوده و 450متر مساحت داشته و 3باب دکان هم در آن قرار داشته و به دلیل برگزاری مراسم تعزیه داری از سوی مستوفی الممالک وقف شده بود.
تکیه دیگری که شهبازی به آن اشاره دارد، یکی هم تکیه میرزا ابوالحسن خان ایلچی بوده که این میرزا ابوالحسن خان قریب 20سال وزیر امور خارجه ایران در دوره فتحعلی شاه محسوب می شده.
تکیه اش در جنوب غربی ارگ سلطنتی قرار داشته و الکساندر خوجکوی لهستانی که از سال 1247تا سال 1260هجری قمری از طرف تزار روسیه در ایران دیپلمات بوده ، درباره این بنا می نویسد: اپرای بزرگ پاریس که مایه مباهات پاریسی هاست ، در نظر اعیان و اشراف تهران در مقایسه با این تکیه ، بنای محقری بیش نیست.
از تکیه های معروف دوران قجر در تهران یکی هم تکیه منوچهرخان یا منوچهرخانی است که در جنوب بازار تهران قرار داشته و در نقشه ای که از تهران در سال 1375قمری تهیه شده است نام این تکیه مندرج است. این تکیه بیش از 500متر مساحت داشته است.
تکیه دیگری که هنوز هم مانده تکیه نیاوران است که درباره اش ژان کالمار در کتاب تهران ، پایتخت 200ساله می نویسد: ساختن تکیه های زیبا{در دوره ناصرالدین شاه} ادامه یافت ، مثل تکیه نیاوران (1273ه.ق) که تنها تکیه ای است که بسیار خوب مانده و به دستور علیخان حاجب الدوله ، قاتل امیرکبیر ساخته شده بود... (تهران پایتخت 200ساله ، ص161)
یکی از مناطق معروف تهران در عهد ناصری منطقه یا ناحیه عودلاجان بوده است که در نقشه ترسیمی موسیو کرشش به سال 1275قمری نیز مندرج است.
در این منطقه تکیه های معروفی همچون تکیه عربها در محله عربها، تکیه سرچشمه در محله سرچشمه پایین ، تکیه دانگی در نزدیکی پاتوق دانگی ، تکیه رضاقلی خان در نزدیکی محله سادات ، تکیه حیاطشاهی در محله حیاطشاهی و تکیه عودلاجان در نزدیکی کوچه نقاره چی ها وجود داشته که اغلب آنها از بین رفته اند و تبدیل به ساختمان یا پارکینگ و خیابان شده اند و این اعتراف تلخی است که بر پایان میراث گرانبهایی که از سوی جاه طلبی های به ظاهر مدرنیستی ما بلعیده شده اند که جاه طلبی نیست و تیشه به ریشه است.
از معدود تکایایی که هنوز بنای آنها مانده است ، 2تکیه معروف در بازار تجریش است که به تکیه بالا و تکیه پایین شهرت داشته و از این دو تکیه ، یکی بلااستفاده و محل گذر است و چند دهنه مغازه کوچک در آن قرار دارد و دیگری در روزهای عادی بازار میوه است و حجره هایش پر است از کیف و کفش و... و در روزهای محرم ، محلی است برای عزاداری و نوحه خوانی و کارکرد اصلی خود را - که همان تعزیه و تعزیه گردانی بوده - از دست داده و بسیاری از اهالی تجریش اصلا نمی دانند این سکویی که وسط تکیه هست برای چیست و به چه کار می آید و گناهی هم ندارند که اغلب اهالی امروز تجریش نه شمیرانی های اصیل و خوش مشرب و خوش سخن قدیم که مهاجرانی هستند که از سایر نقاط آمده اند و از تجریش تنها بازار و امامزاده صالح آن را می شناسند.
در محله بازار تهران نیز تکایای متعددی وجود داشته که اغلب از طوفان تجدد و تجددطلبی کورکورانه مصون مانده اند. ازجمله این تکایا می توان به تکیه ملک آباد، تکیه خداآفرین ، تکیه زنبورک خانه ، تکیه هفت تن ، تکیه خلج ها، تکیه چهل تن ، تکیه سهراب خان و تکیه نوروزخان و... اشاره کرد.
گفت و گو
