چاله هوایی چیست؟

در این پرواز طولانی که با یکی از بهترین هواپیماهای ساخت شرکت ایرباس، یعنی ایرباس A330-200، انجام می‌گرفت؛ پس از طی مسافتی و در ارتفاع بالا، هواپیما با تلاطم (یا در اصطلاح توربولانس) مواجه شده و نخستین علائم افتادن در چاله هوایی را نشان داد. طی همین تلاطم‌های متوالی، 31 نفر از سرنشینان این پرواز ازجمله یک مهماندار، زخمی و 9 نفر از آنها پس از فرود برای درمان به بیمارستان منتقل شدند.

ممکن است بپرسید چاله هوایی چیست و چگونه به وجود می‌آید؟ چرا هواپیمای پیشرفته‌ای همچون پرواز اخیر نمی‌تواند از چنین چاله‌هایی در امان باشد؟!

در اصل بهتر است پاسخ به این سوالات و دیگر سوالات مشابه را از بررسی خود واژه «چاله هوایی» شروع کنیم. کلمه‌ای که در نخستین نگاه، ذهن را به سمت سوراخ‌هایی در آسمان یا چاله‌هایی مشابه آنچه روی زمین و در وسط خیابان است، سوق می‌دهد! اما واقعیت این است که چنین تکان‌هایی بسیار متفاوت تر از آن چیزی است که به نظر می‌رسد.

تلاطم هوای صاف یا ( CAT)Clear Air Turbulnce، همان تلاطم‌هایی است که باعث برخی تکان‌های شدید میان پرواز می‌شود و در حقیقت فضای بین توده هوا با سرعت باد و دمای مختلف است. زمانی که دو توده هوا با مشخصات متفاوت در ارتفاعات بالا (تقریبا هفت تا 12 کیلومتری بالای سطح زمین) به هم می‌رسند، تلاطم و جریان‌های هوایی با سرعت بسیار زیاد و جهت‌های تا حدی مخالف با آنچه خود دارند را به وجود می‌آورند. این جریان‌های مخالف دلیلی هستند برای تغییر در کارایی وسیله پرنده و کاهش یا افزایش ارتفاع ناگهانی آن که در داخل هواپیما به صورت تلاطم خودنمایی می‌کند.

با افزایش ارتفاع در اولین لایه جوی سطح زمین (تروپوسفر)، دما با شیب تقریبا مشخصی کاهش می‌یابد. زمانی که به لایه دوم (استراتسفر) نزدیک می‌شویم، این شیب به صورت خنثی و دمای ثابت درآمده و پس از ورود به لایه دوم، افزایش دما همراه با افزایش ارتفاع ادامه پیدا می‌کند. این تغییرات دمایی در لایه خنثی (تروپوپاز) که نزدیک به ارتفاع پروازی بیشتر هواپیماهای تجاری دور برد در عرض‌های جغرافیایی بالاست، باعث ایجاد تفاوت در غلظت اتمسفر و در نتیجه متأثر کردن کارایی پرواز وسیله پرنده می‌شود که در نهایت سفری ناآرام و پرتلاطم را برای مسافران خسته در پی خواهد داشت.

ولی درباره این که چرا با داشتن اطلاع کافی از عملکرد و عوامل موثر در ایجاد توربولانس، باز هم هواپیماها ناخواسته وارد چنین فضاهایی می‌شوند، باید گفت شناسایی فضاهای متلاطم این چنینی در هوای صاف حتی برای هواپیماهای پیشرفته نیز بسیار سخت است. زیرا رادارهای هواشناسی نصب شده روی هواپیماها تنها قابلیت شناسایی و تشخیص توده‌های هوایی با چگالی و تراکم زیاد را داشته و در چنین فضاهایی فقط مطالعه نوع، جهت، سرعت و دیگر پارامترهای توده هواهای موجود در یک منطقه خواهد بود که یک خلبان را از وضعیت پیش رو مطلع می‌کند. چنین تکان‌هایی معمولا خطرناک نیستند و فقط می‌توان با بستن کمربند ایمنی و حفظ آرامش از اثرات بد احتمالی آن کاست.

خلبان محمدتقی امیرسام

جام‌جم