غرق شدن در دریای ماه

برای شب‌های رمضان‌ سه پیشنهاد نجومی ویژه برای رصد ماه دارم که بنا به علاقه و حوصله و امکانات‌تان می‌توانید یک یا همه آنها را انجام دهید.

پیشنهاد اول: دنبال کردن اهله ماه

امشب در حالی که قریب به یک هفته از آغاز ماه مبارک رمضان می‌گذرد، نیمه سمت راست قرص ماه روشن و اصطلاحا ماه در «تربیع اول» است. از امشب هلال ماه و تغییراتش را هر شب در ساعت مشخصی زیر نظر بگیرید؛ مثلا ساعت 11 شب. خواهید دید که هر شب که می‌گذرد هلال ماه پهن‌تر می‌شود. بعلاوه هر شب ساعت 11 خواهید دید که ماه نسبت به شب پیش به افق مشرق نزدیک‌تر دیده می‌شود. به طوری که از حدود 10 روز بعد که ماه از نیمه گذشت و وارد نیمه دوم ماه رمضان شدیم، خواهید دید که ساعت 11 شب ماه هنوز طلوع نکرده است. به این ترتیب هر شب که به پایان ماه رمضان نزدیک‌تر می‌شویم هلال ماه که در نیمه اول ماه رمضان هر شب پهن‌تر می‌شد، در نیمه دوم ماه شب به شب‌ باریک‌تر می‌شود. پس از شب‌های پرفضیلت قدر و در واپسین روزهای ماه رمضان نیز شاهد هلالی باریک خواهید بود که ساعتی پیش از طلوع در سحرگاه از افق مشرق سر بر می‌آورد و با برآمدن آفتاب در روشنایی روز محو می‌شود.

پیشنهاد دوم: دیدن دریای ماه

اگر مایل باشید با دقت بیشتری رصد ماه را در شب‌های متوالی ادامه دهید، آن وقت است که باید دست‌کم یک دوربین دوچشمی کوچک مهیا کنید. حتما تا به حال وقتی به صورت عادی ماه را نگاه کرده‌اید، وجود لکه‌های تیره‌ای روی سطح ماه توجه‌تان را ‌جلب کرده است. در گذشته وقتی گالیله و دانشمندان هم عصرش ماه را از پشت تلسکوپ دیده بودند، کوه‌ها و دشت‌ها و دره‌ها و نواحی مسطحی را روی سطح ماه می‌دیدند؛ آنها گمان می‌کردند که این نواحی مسطح تیره باید دریاهایی بر سطح ماه باشد. از این رو این دریاها را نامگذاری کردند. امروز نیز با وجود این‌ که می‌دانیم قطره آبی بر سطح ماه وجود ندارد، با این حال آن مناطق تیره کماکان دریا نامیده می‌شوند.

با استفاده از یک نقشه ساده می‌شود دریاهای سطح ماه را یک به یک شناسایی کرد و با نام‌هایش آشنا شد. دریاهای بحران‌ها، آرامش، آسایش، حاصلخیزی، ابرها، رطوبت و اقیانوس توفان‌ها از معروف‌ترین دشت‌های تیره‌رنگ سطح ماه هستند. در این بین دریای بحران‌ها که به شکل لکه تاریک گرد و مجزایی در سمت راست قرص ماه می‌درخشد، حتی با چشم غیرمسلح نیز قابل مشاهد است. هر شب که می‌گذرد تا شب چهاردهم، بخش‌هایی از ماه روشن‌تر می‌شود و به این ترتیب دریاهای بیشتری را می‌توانید بر سطح ماه تشخیص دهید، اما در نیمه دوم ماه و با تاریک شدن تدریجی قرص ماه از سمت راست، کم‌کم دریاهای کمتری مشاهده‌پذیر خواهد بود.

پیشنهاد سوم: دیدن رخگرد ماه

اگر از افرادی هستید که خیلی دقیق‌اند و در زمان زیر نظر گرفتن چیزی مو را از ماست می‌کشند، پیشنهاد می‌کنم سعی تان را برای دیدن پدیده رخگرد ماه انجام دهید. البته برای این کار به یک دوربین دوچشمی نیاز است. حتما شنیده‌اید که چون مدت چرخش ماه به دور خودش با مدت گردش ماه به دور زمین تقریبا برابر است، ماه در هر بار گردش به دور خود، یک دور هم به گرد زمین می‌چرخد و به این ترتیب همیشه یک رو از ماه رو به زمین باقی می‌ماند. از این رو همیشه یک طرف از ماه را می‌بینیم و پشت ماه را هیچ وقت نمی‌توانیم از زمین ببینیم.

اما ماجرا از این قرار است که همیشه دقیقا 50 درصد از سطح ماه از زمین مشاهده‌پذیر نیست بلکه به علت پدیده‌ای به نام رخگرد ماه می‌توانیم تا 8‌ درصد روی دیگر ماه را هم که علی‌القاعده نباید ببینیم، گهگاه ‌ ببینیم و به این ترتیب فقط 42 درصد از پشت قرص ماه را هرگز نمی‌بینیم. پدیده رخگرد ماه به این صورت دیده می‌شود که همان‌طور که در تصویر می‌بینید، اگر از دو هلال یکسان ماه در دو ماه مختلف عکس بگیرید، آنگاه خواهید دید که موقعیت دریاها نسبت به عوارض لبه‌ای ماه یکسان نیست و گاهی به نظر می‌رسد برخی از عوارض پشتی ماه نیز دیده می‌شود. علت این پدیده برمی‌گردد به انحراف مدار ماه نسبت به مدار زمین در گردش به دور خورشید، تند و کند شدن سرعت ماه در مدار بیضوی‌اش به علت دور و نزدیک شدن از زمین و همین طور انحراف اندک محور قطب‌های ماه از راستای قائم که شرح کامل آنها از حوصله این مقاله خارج است.

پیشنهاد می‌کنم، فعلا در طول ماه رمضان سعی کنید با دوربین دوچشمی یا تلسکوپ تغییر موقعیت گودال‌ها و دریاهای ماه در شب‌های متوالی را زیر نظر بگیرید. این کار را با عکاسی از ماه هم می‌توانید انجام دهید.

کاظم کوکرم