چرا می‌خوابیم؟

هزاران سال پیش تصور می‌شد خواب فقط یک وضع منفعل است که در آن جسم و ذهن به حالت استراحت درمی‌آید. ارسطو، فیلسوف نام آور یونانی معتقد بود خواب فقط یک وضع عادی و بی‌اهمیت است و مهم‌ترین مشخصه آن را از بین رفتن حواس پنجگانه می‌دانست. این درحالی است که در دهه‌های اخیر بوضوح مشخص شده است که خواب به هیچ وجه به معنی توقف موقت فعالیت‌های جسمی و ذهنی نیست؛ بلکه از آن با عنوان یک وضع ثانویه یاد می‌شود که فعالیت‌های جسمی و ذهنی پیچیده و ویژه دارد. واقعیت این است که چرایی خوابیدن هنوز روشن نیست، اما مطالعات اخیر در ارتباط با کارکرد خواب، پژوهشگران را یک قدم به پاسخ نزدیک‌تر
کرده است.

چرا می‌خوابیم؟

به‌طور کلی پژوهشگران معتقدند خواب موجب بازیابی بدن بویژه مغز می‌شود.

آنها بتازگی موفق شدند جزئیات دقیق‌تری از این فرآیند اسرارآمیز را رمزگشایی کنند. در طول روز، سلول‌های مغزی در نتیجه تجربه‌های تازه با دیگر قسمت‌های مغز ارتباط برقرار می‌کنند. به نظر می‌رسد هنگام خواب ارتباطات مهم تقویت و ارتباطات بی اهمیت حذف می‌شود. آزمایش روی موش‌های صحرایی کم خواب نشان داد فرآیند تقویت و حذف ارتباطات بیش از هر زمان دیگری هنگام خواب اتفاق می‌افتد.

علاوه بر این، هنگام خواب مغز پاکسازی می‌شود. جمعی از پژوهشگران به سرپرستی پروفسور مایکن نِدِرگارد در مرکز پزشکی دانشگاه روچِستِر در نیویورک شبکه‌ای از کانال‌های میکروسکوپی پر از مایع درمغز موش‌های صحرایی کشف کردند که وظیفه آنها پاکسازی ضایعات شیمیایی در مغز است. نتایج این مطالعات نخستین بار سال ۲۰۱۳ منتشر شد، حاکی است این فرآیند بیش از هر زمان دیگری هنگام خاموشی مغز اتفاق می‌افتد. او می‌گوید: «این فرآیند شبیه برپایی یک جشن خودمانی است. یا باید مهمانان‌تان را سرگرم کنید، یا این که مشغول تمیزکاری منزل شوید ؛ اما انجام این دو کار در یک زمان امکان پذیر نیست.»

پیامدهای بی‌خوابی

به نظر می‌رسد بی خوابی شیوه عملکرد ژن‌ها در سلول‌های بدن را تغییر می‌دهد. براساس تحقیقاتی که پژوهشگران دانشگاه سارِی در گیلفورد انجام داده‌اند، فعالیت ژن‌هایی که در التهاب و قرمزشدگی دخالت دارند براثر بی‌خوابی تشدید می‌شود. دکتر مَلکولم فون شانتز معتقد است نحوه واکنش این ژن‌ها به بی‌خوابی، مشابه زمانی است که بدن تحت فشار استرس قرار دارد. به زعم او، در گذشته‌های دور وقتی انسان‌ها دچار استرس می‌شدند و احساس می‌کردند شاید از سوی دیگر انسان‌ها یا حیوانات وحشی مورد حمله واقع شوند، ژن‌های التهاب و قرمزی در بدن شان فعال می‌شد تا از آنها در برابر جراحات احتمالی حفاظت کند. این ژن‌ها زمانی فعال می‌شد که هنوز هیچ جراحتی اتفاق نیفتاده بود و واکنش فعلی فقط به منزله یک هشدار برای آماده‌سازی بدن به شمار می‌رفت. یافته‌های فوق نشان می‌دهد بین بی خوابی با بیماری‌های قلبی و سکته ارتباط نزدیک وجود دارد. به نظر می‌رسد در عصر حاضر فعالیت این ژن‌ها به‌منظور آماده‌سازی بدن در برابر جراحتی که شاید هرگز اتفاق نیفتد، هیچ فایده‌ای ندارد و حتی این فعالیت ممکن است به علت پیامدهای منفی آن روی سیستم ایمنی، بیشتر بدن را مستعد بیماری‌های قلبی و سکته کند.

چطور بفهمیم کی خسته‌ایم؟

اصطلاح «نیمی خواب، نیمی بیدار» لفظ دقیقی است که توضیح می‌دهد وقتی سطح هوشیاری پایین می‌آید در مغز چه اتفاقی می‌افتد. پژوهشگران گمان می‌کنند هنگام بی‌خوابی بخشی از مغز انسان ممکن است خواب باشد. مطالعه روی وال‌ها و دلفین‌ها نشان داد نیمی از مغز آنها هنگام خواب همچنان در حال فعالیت است تا بتوانند شنا کنند و برای تنفس به سطح آب نزدیک شوند. مطالعه مشابهی روی نمونه‌های انسانی نیز تائید کرد هرچه بیشتر از وقت خواب می‌گذرد، قسمت‌هایی از مغز انسان با وجود بیداری غیرفعال می‌شود. این مطالعه نشان داد مناطق محلی خواب دور مغز جابه جا می‌شود. به همین علت وقتی به تختخواب می‌روید یک لحظه ممکن است احساس کنید هنوز بیدارید، اما لحظه بعد خواب تان ببرد. این در واقع یک فرآیند همیشگی است.

چه خوابی می‌بینید؟

روان‌پزشکانی مثل کارل یونگ و زیگموند فروید پیشتر تلاش کردند به این پرسش پاسخ دهند، اما به موفقیت کامل دست نیافتند. جمعی از پژوهشگران در آزمایشگاه محاسباتی علوم اعصاب اِی‌تی‌آر (ATR) در کیوتو قصد دارند با رویکردی نوین به این پرسش پاسخ دهند. به همین منظور خلاقیت خود را در ساخت یک ماشین رویاخوان به کار گرفتند.

پژوهشگران ابتدا از داوطلبان خواستند داخل اسکنر اِم‌آرآی بخوابند تا هنگام خواب الگوهای مغزی آنها را ثبت کنند. در مرحله بعد داوطلبان را از خواب بیدار کردند و از آنها پرسیدند چه خوابی می‌دیدند. پژوهشگران یک فهرست موضوعی از پاسخ‌های دریافتی تهیه کردند. مسکن، خیابان، مرد، زن، ساختمان و صفحه نمایش رایانه از جمله موضوعاتی بود که به آنها اشاره شد. آنها سپس این اطلاعات را با الگوی فعالیت قسمتی از مغز که مسئول پردازش داده‌های بصری است مقایسه کردند و متوجه نوعی ارتباط شدند. این هم پوشانی تا ۸۰ درصد نشان داد هر داوطلب کدام یک از موضوعات فهرست شده را خواب دیده است. دستگاه رویاخوانی که این پژوهشگران قصد ساخت آن را دارند بسیار پیچیده است، اما اگر تولید آن با موفقیت انجام شود می‌تواند جزئیات دقیق تری از واقعیت خواب هایمان ارائه کند.

چگونه زندگی مدرن بر خواب انسان‌ها تأثیر گذاشته است؟

مطالعات مختلف نشان می‌دهد اختراع لامپ، سبک زندگی مردم را تغییر داده است. از آنجا که مردم توانستند در تاریکی شب نیز از روشنایی مورد قبول برخوردار شوند، شب‌ها دیرتر خوابیدند و الگوی خواب آنها به‌تدریج عوض شد. انسان‌های عصر حاضر به‌طور میانگین دو ساعت دیرتر از یک نسل پیش می‌خوابند و بیدار می‌شوند. مرکز کنترل بیماری ایالات متحده در سال ۲۰۰۸ گزارش کرد یک‌سوم شاغلان این کشور کمتر از شش ساعت در شب می‌خوابند. این رقم ده برابر بیشتر از 50 سال گذشته است. در یک آمار جدیدتر نیز گزارش شد حدود نیمی از کارکنان شیفتی این کشور کمتر از شش ساعت در شب می‌خوابند.

در مطالعه دیگری به سرپرستی پروفسور چارلز زِیسلِر از دانشکده پزشکی هاروارد مشاهده شد، کسانی که پیش از خواب از کتاب‌های الکترونیک استفاده می‌کنند، مدت بیشتری طول می‌کشد تا خوابشان ببرد. در نتیجه سطح ملاتونین که هورمون تنظیم‌کننده ساعت داخلی بدن است، پایین می‌آید و در پی آن هوشیاری هنگام صبح کمتر خواهد شد. پروفسور زِیسلِر می‌گوید: «میانگین مدت و کیفیت خواب نسبت به 50 سال گذشته افت کرده است. او اضافه می‌کند: "از آنجا که این روزها بیشتر مردم از دستگاه‌های الکترونیک برای مطالعه، برقراری ارتباط و سرگرمی استفاده می‌کنند، بویژه کودکان و نوجوانان بشدت دچار اختلالات خواب شده‌اند. از این‌رو لازم است پژوهش‌های همه‌گیرشناسی (اپیدمیولوژیک) پیامدهای طولانی مدت و آثار استفاده از این دستگاه‌ها را روی سلامت و امنیت مورد ارزیابی قرار دهد.»

چرا نمی‌خوابید؟

یک نفر از هر هشت نفر شب‌ها هنگام خواب تلفن همراه خود را خاموش نمی‌کنند و همین باعث بروز اختلالات خواب در آنها می‌شود. از سوی دیگر، مصرف مواد غذایی مانند گوشت و پنیر پیش از خواب احتمال شب بیداری را افزایش می‌دهد. مطالعات مختلفی نشان می‌دهد بی خوابی با چاقی، دیابت، افسردگی و کاهش امید به زندگی در ارتباط است. پروفسور جیمز هورن، پژوهشگر خواب در دانشگاه لافبورو در انگلستان معتقد است این عوامل گرچه به لحاظ آماری قابل توجه به نظر می‌رسد، در مطالعات بالینی چندان تأثیرگذار نیست. یکی از علت‌های بی‌خوابی چاقی ذکر می‌شود، این درحالی است که به گفته پروفسور هورن بی‌خوابی ناشی از چاقی فقط در اقلیتی مشاهده شده که کمتر از پنج ساعت در شب می‌خوابند و افزایش وزن سالانه آنها نیز فقط 5/1 کیلوگرم است که این مقدار اضافی نیز با رژیم غذایی یا 15 دقیقه پیاده‌روی روزانه مرتفع می‌شود و هیچ نیازی به افزایش مدت خواب نیست. او یادآور می‌شود بسیاری از مردم کمتر از هشت ساعت در شب می‌خوابند، اما هیچ مشکلی به لحاظ سلامت ندارند.

جمعی از پژوهشگران دانشگاه‌های سارِی در انگلستان و سائوپائولو در برزیل ده سال است روی ساکنان شهر باپِندی در برزیل که هنوز زندگی مدرن به آنجا راه نیافته آزمایش می‌کنند. بیشتر ساکنان این شهر شب‌ها زود می‌خوابند و صبح‌ها زود بیدار می‌شوند. پژوهشگران امیدوارند با آزمایش روی مردم به حکمت این ضرب‌المثل قدیمی که می‌گوید «سحرخیز باش تا کامروا باشی» پی ببرند.

BBC / مترجم: صدف دژآلود