به خاطر یک مشت پول
صدتومان اگر داشت، خودش نگه شان می داشت. صدتومان می خواست که چرخ دستی اش بچرخد. گردو بفروشد. خودش نگه شان دارد. دامادش زندان بود. دخترش همراهش بود و نوه ها نبودند.
دختر گریه می کرد. صد تومان اگر داشت خودش هر دوشان را نگه می داشت. نمی گذاشت بروند پرورشگاه. کرج زندگی می کردند. صدتومان اگر داشت همانجا می ماندند. گفته بودند اگر وام بدهیم نگه شان می داری؛ گفته بود چرا نگه ندارم.
نوه ها هستند. چطور دلم می آید بگذارمشان پرورشگاه؛! صدتومان اگر می دادند، چرخ دستی اش می چرخید. گردو می فروخت. شب می رفت خانه. با نوه هایش می نشست سرسفره. نان و پنیر می خوردند و هندوانه. می خندیدند. پسرها کشتی می گرفتند. خسته می شدند.
شب می خوابیدند کنار هم و همدیگر را بغل می کردند. پیرمرد پتوی نازک سربازی را می انداخت رویشان. اگر فقط صدتومان می داشت! وام دادن از جمله اموری است که در دین اسلام ، بسیار به آن تاکید شده است. پرداخت وجه به افراد کم بضاعت و بی بضاعت از طرف اغنیا و ثروتمندان به صورت قرض الحسنه در ادوار مختلف تاریخ رواج داشت.
این امر بخصوص پس از ظهور اسلام و بر پایه تعلیم انسان دوستانه ای که از سوی پیامبر اکرم ص ارائه شد، بیشتر مورد توجه قرار گرفت و تاکید اسلام بر اجر اخروی این کار نیکو، باعث شد تا بسیاری از توانگران ، مال و ثروت خود را در این راه بذل و بخشش کنند.
در کشور ما نیز از دیرباز این رسم پسندیده به شکلهای مختلف رواج داشته است و پس از پیروزی انقلاب اسلامی شکلی رسمی و دولتی به خود گرفته است.
معضلی به نام چک!
یکی از مواد و موارد تصریح شده مورد نیاز برای پرداخت وام ، چک است. یعنی هر شخصی برای دریافت وام ، به ضامنی نیاز دارد که حتما دسته چک داشته باشد و یک چک را نزد صندوق به ودیعه بگذارد. این در شرایطی است که دسترسی به ضامن با این ویژگی برای برخی افراد بعضا بسیار دشوار است.
همین مساله نیز باعث می شود که صندوق های قرض الحسنه ، طبق قانون از پرداخت وام به این افراد معذور باشند: «به من گفتند 100هزار تومان وام می دهیم. من هم فرم گرفتم. همه کارهایش را انجام دادم. سفته خریدم ولی وقتی رفتم ، گفتند چک می خواهد.
از ضامن معتبر؛ کاسب یا کارمند. من هم به خدا نه کاسب دوست و آشنا دارم نه کارمند. اگر داشتم که از خودشان قرض می گرفتم. هر چه گفتم شما تحقیق کردید. وضع مرا دیدید، فایده نکرد که نکرد!»
اینها حرفهای مرد سالخورده ای است که آمده تا نوه هایش را به پرورشگاه بسپارد. از کرج آمده اند. خودش است و دخترش. جلوی هر ماشینی را گرفته اند، سوارشان نکرده است. سوار که می شوند، مرد کلی دعا می کند.
صورت زن آنقدر تکیده است که انگار همسر مرد است ، نه دخترش. مرد بی مقدمه سفره دلش را باز می کند و غصه هایش را می ریزد بیرون. دامادش در زندان به سر می برد. نمی پرسم چرا؛ او هم نمی گوید. دستش بد جوری تنگ است.
استطاعت نگهداری و سرپرستی از نوه ها را ندارد. این است که از کرج آمده تا جگرگوشه هایش را به مددکاران بهزیستی بسپارد. آنها چگونه تربیت می شوند؛ با چه کسانی دمخور خواهند بود؛ آینده شان چه می شود؛ او نمی داند! تنها چیزی که می داند این است که اگر ضامنی داشت تا چکی می داد یا اگر سفته هایش را به جای چک قبول می کردند، او حالا اینجا نبود. این تنها چیزی است که می داند.
راه دیگری نیست!
برای یافتن پاسخ این سوال که آیا راه دیگری جز دریافت چک از ضامن برای پرداخت وام هست یا خیر، سراغ صندوق قرض الحسنه امام جعفر صادق ع، واقع در بازار تهران (کوچه مروی) می روم.
حسین کشتکار، مدیر داخلی صندوق به سوالهای من پاسخ می دهد: «به هر حال ما باید راهی برای برگشت وامها داشته باشیم. چکی که ما از ضامن می گیریم ، ضمانت برگشت وام است. این هم برای جلوگیری از سوخت شدن سرمایه ای است که هفده ، هجده نفر باهم گرد آورده اند تا در این کار خیر سهیم باشند.
موسسان این صندوق جمعی از عراقیان رانده شده از زمان حکومت صدام هستند که حالا توانسته اند در ایران سرمایه ای فراهم کنند و به همین خاطر بخشی از سرمایه خود را برای رضای خدا در خدمت خلق قرار داده اند. ما اینجا با مردم راحت کنار می آییم.
مراجعان ما اگر ضامن کاسب یا کارمند داشته باشند، می توانند در عرض نیم ساعت 100تا 200هزار تومان وام بگیرند. این شرایط از قوانین بانکها، بسیار راحت تر است.»
او در پاسخ به این سوال که آیا هیچ راهی جز دریافت چک برای پرداخت وام وجود ندارد می گوید: «تنها راه موجود این است که اعضای هیات موسس از حساب مسدودی خود، به افراد مورد نظر وام بدهند. این اتفاق هم البته در صندوق ما زیاد می افتد.
بسیاری از نیازمندان از طریق کسبه و اهل بازار شناسایی و به صندوق معرفی می شوند. اعضای هیات موسس هم از حسابهای خود، وامهایی را که حتی مقدار آنها نامحدود است ، در اختیار این افراد قرار می دهند.
شما ببینید با وجودی که ما از ضامن چک می گیریم، باز نزدیک به 50میلیون تومان معوقه داریم. البته این که افراد نیازمندی هم هستند که ضامن کاسب یا کارمند نمی شناسند، حرف درستی است که باید فکری برایشان کرد.»
یکی از مسوولان کمیته امداد امام خمینی (ره) که بعد از پیروزی انقلاب به منظور رسیدگی و حل مشکلات محرومین و مستضعفین تشکیل شده است نیز می گوید: «براساس ضوابط کمیته امداد، خانواده های تحت حمایت برای دریافت وام نیازی به چک ضمانت ندارند.
آنها وامهای موردنظر خود را از کانال دیگری دریافت می کنند که با افرادی که تحت حمایت کمیته امداد نیستند، متفاوت است.
در واقع ما افراد متقاضی وام را در استان تهران ، به اداره کل وام معرفی می کنیم ، یعنی مدارک مورد نیاز را از متقاضی دریافت می کنیم و به اداره کل می فرستیم. نقش ما در این مورد نقش واسطه ای است.
متقاضی نیز در عرض کمتر از 2هفته می تواند وام خود را از اداره کل دریافت کند، البته اگر مدارکش کامل باشد و مشکل خاصی وجود نداشته باشد.
ولی بخشی از خدمات ما به شکلی کاملا مستقیم در اختیار نیازمندان قرار می گیرد که بیشتر شامل خانواده های تحت پوشش می شود و افراد نیازمند که به طور حضوری مراجعه می کنند و یا از طریق دیگران معرفی می شوند با گذراندن روند قانونی ، می توانند از این حقوق و مزایا استفاده کنند.»
این مقام مسوول درباره تفاوت پرداخت وام در تهران با شهرستان ها گفت : «در شهرستان ها پرداخت وام به صورت منطقه ای است. یعنی نیازمندان با مراجعه به کمیته امداد هر منطقه و طی مراحل قانونی ، وام خود را از همان واحد دریافت می کنند.»
کمیته امداد این روزها با استفاده از سیستم مکانیزه و امکانات جنبش نرم افزاری ، خدمات خود را با سرعتی مناسب به متقاضیان ارائه می کند اما هنوز هم نیازمندانی هستند که به دلیل ناآشنایی با ضوابط قانونی و یا در ساده ترین صورت ، نشناختن و نداشتن ضامن معتبر و یک برگ چک ناقابل ، فقط به خاطر 100هزار تومان لنگ می مانند و در دایره گرفتاری هایشان ، سرگردان دست و پا می زنند.
با این اوضاع و احوال ، به نظر می رسد باید برای حل مشکلات کسانی با این ویژگی ها و شرایط نیز راهکاری اندیشید تا بتوان از بروز احتمالی حوادثی جبران ناپذیر آن هم به خاطر مبالغی ناچیز جلوگیری کرد.
رضا حاجی حسینی 
گفت و گو
