وعده دیدار ماه و خورشید

باتوجه به این که قطر ظاهری ماه و خورشید در آسمان تقریبا یکسان و حدود نیم درجه قوس است ، اگر گرفتی رخ دهد ماه می تواند بخش اصلی قرص خورشید یا تور سپهر آن را بپوشاند تا لایه های بیرونی جو این ستاره (که زیر تلالوی نور سپهر خورشید در شرایط عادی دیده نمی شود) آشکار شود اما همان طور که قبلا هم نوشتیم ، مدار سیارات به دور خورشید و ماه به دور زمین کاملا دایره ای نیست و در واقع بیضی نزدیک به دایره است ، به همین دلیل گرفتها می تواند در زمانهای گوناگونی از نظر فاصله ماه و خورشید از زمین رخ دهد. بدیهی است اگر جرمی کمی به ما نزدیک تر باشد قطر ظاهری آن افزایش می یابد و اگر اندکی دورتر شود، قطر ظاهری آن کمی کاهش می یابد. حال تصور کنید گرفت زمانی رخ دهد که ماه در نزدیک ترین فواصل خود به زمین (اطراف حقیق) و خورشید در فاصله ای نزدیک به اوج مدار شود قرار داشته باشد. در این صورت قطر ظاهری ماه از خورشید اندکی بیشتر است که منجر به شکل گیری گرفت کامل می شود و همین موضوع مدت گرفت کامل را تعیین می کند. هر چه نسبت قطر ظاهری ماه به خورشید بزرگ تر باشد، مدت گرفت بیشتر خواهد شد که البته این بازه زمانی حداکثر تا حدود 7 دقیقه خواهد رسید. لطفا منتظر چنین گرفتی به این زودی ها نباشید، چرا که تا چند صد سال دیگر خبری از آن نخواهد بود، اما می توانید فروردین سال آینده حدود 4 دقیقه گرفت کامل را در همسایگی ایران رصد کنید. حال اگر اوضاع برعکس پیش رود ، شاهد گونه دیگری از گرفت های خورشیدی هستیم . اگر قطر ظاهری ماه کمتر از قرص ظاهری خورشید باشد (ماه در اوج مدار و خورشید در حقیقی مدار خود باشد) دیگر ماه نمی تواند همه قرص خورشید را بپوشاند بنابراین زمانی که گرفت کامل شد، حلقه ای از نور هم اطراف خورشید باقی خواهد ماند و در این شرایط دیگر تاج خورشید ظهور نخواهد کرد و حلقه ای از آتش اطراف خورشید گرفته به چشم می خورد البته گرفت دیگری نیز وجود دارد که به گرفت جزیی یا ناقص معروف است اگر راس مخروط سایه روی زمین نیفتد ، شما تنها در نیم سایه قرار خواهید گرفت . در این شرایط ماه تنها بخشی از قرص خورشید را خواهد پوشاند و همانند کلوچه ای که بخشی از آن را گاز زده باشید ، هلالی از آن در آسمان دیده خواهد شد. معمولا به دلیل هندسه شکل گیری کسوفها، راس مخروط سایه روی زمین ، پهنای اندکی خواهد داشت و بسیاری از مناطق اطراف آن ، گرفت ناقص ناچیزی را تجربه خواهند کرد. گاهی ممکن است راس مخروط سایه خارج سیاره ما شکل گیرد در این صورت روی زمین و عمدتا نواحی قطبی شاهد شکل گیری کسوف جزیی خواهیم بود. گونه کم نظیری از گرفتها که فروردین گذشته در نیمه غربی سیاره ما رخ داد نیز وجود دارد که به گرفت دوگانه یا هیبرید معروف است . در این گرفتها بخشی از مسیر خورشیدگرفتگی به شکل حلقوی و بقیه به شکل کامل خواهد بود.

هلال خورشید در آسمان ایران

جادوی بازی آسمان ماه و مهر در آسمان ، ایرانیان را بار دیگر میهمان گرفتی خورشیدی کرده است . برای ما که خاطره 2گرفت کامل و یک گرفت جزیی خورشید را در سالهای اخیر داشته ایم ، دیدن دوباره خورشید گرفته (اگرچه جزیی) می تواند مسحورمان کند و برای لحظاتی ما را از زمین جدا کند و به سودای آسمان ها پیوند بزند. این کسوف در اصل کسوفی حلقوی است که ساعت 8:41 بامداد (به وقت جهانی) با ورود سایه ماه به زمین آغاز می شود. در آغاز مسیر در شمال اقیانوس اطلس ، پهنای نوار سایه 222 کیلومتر خواهد بود. ساعت 8:51 سایه با ورود به اسپانیا و پرتغال در عرضی معادل 195 کیلومتر ، مردمان بخشهای وسیعی از اروپای غربی را به تماشای حلقه آتش در آسمان دعوت می کند. در این نواحی حدود 4 دقیقه گرفت حلقوی به طول خواهد انجامید. سایه ، مسیر خود را به سوی جنوب شرقی ادامه می دهد تا وارد آفریقا شود ، با عبور از تونس ، لیبی ، چاد و کنیا خود را به اقیانوس هند برساند و ساعت 12:22 به وقت جهانی زمین را ترک کند. اگر چه این گرفت در کشور ما به طور کامل دیده نخواهد شد ، اما از حدود ساعت 12 بیشتر نقاط کشور شاهد این گرفت جزیی خواهند بود. در شمال غرب ایران درصد این گرفت افزایش می یابد و به حدود 35 درصد خواهد رسید و ساکنان نواحی شرقی درصد کمتری را شاهد خواهند بود. برای شهر تهران این گرفت ساعت 12:25 آغاز و 14:29 پایان خواهد یافت. شاید تصور کنید گرفت چیزی چندان جذاب نیست اما پیشنهاد می کنیم این گرفت را به هیچ وجه از دست ندهید. فروردین سال آینده ، خورشید گرفتگی جزیی بسیار خوبی در ایران دیده خواهد شد و اگر اهل سفر باشید می توانید در همسایگی ایران (ترکیه) شاهد گرفت کامل به مدت 4 دقیقه باشید و پس از آن تا سال 1389 باید صبر کنید تا یک گرفت جزیی را از ایران ببینید و البته برای دیدن گرفتی کامل از ایران باید تا اسفند سال 1412 منتظر بمانید.

توصیه های ایمنی

برای رصد خورشید گرفتگی 11 مهر حتما از فیلترهای مجاز استفاده کنید. شاخه آماتوری انجمن نجوم ایران به همه علاقه مندان رصد این پدیده توصیه کرده است که حتما از فیلترهای ویژه رصد خورشید استفاده کنند ، چرا که نگاه کردن به خورشید با ابزارها و فیلترهای غیر ایمنی می تواند به طور باور نکردنی خطرناک باشد. از آنجا که چشم انسان فاقد سلولهای احساس درد است آسیبهای جدی که به چشم شما می خورد، ناخودآگاه خواهد بود. بهترین ابزار برای رصد گرفتگی خورشید عینکهای ویژه رصد خورشید یا فیلترهای مایلای است.

عینکهای آفتابی ، طلق ، بخش درونی دیسکتهای رایانه ای ، فیلترهای جوشکاری و... اگرچه ممکن است نور مستقیم خورشید را کاهش دهند هیچ گاه نمی توانند آسیبهای آن را بکاهند ، پس حتما از استفاده از آنها بپرهیزید. اگر از دوربین دوچشمی یا تلسکوپ استفاده می کنید حتما فیلترهای ویژه را مقابل ورودی نور قرار دهید و حتی الامکان از استفاده از فیلترهای چشمی بپرهیزید. بهترین راه ایجاد تصویر خورشیدی روی یک صفحه سفید است تا بتوان بدون خطر آن را رصد کرد. خورشید افسانه ای بار دیگر در آسمان ایران ، سرزمین مهر و خورشید خواهد گرفت و ذهن خسته ما را به سوی خود خواهد کشاند. ایران پیوندی ناگسستنی با آسمان دارد و هر بهانه ای می تواند یادآور پیوندهای کمتر باشد، این بار که آسمان را و خورشید گرفته را می بینیم شاید به یاد هزاران دانشمند و عالم این سرزمین بیفتیم که در طول تاریخ مشتاق چنین منظره ای بودند و زندگی خود را صرف کشف رازهای جهان کردند.

پوریا ناظمی