نگهداری از گلستان برازنده نام ایران

از در ورودی مجموعه کاخ گلستان - یادگارهنر معماران و نقاشان برجسته ایرانی - که وارد می شوم اولین چیزی که توجهم را جلب می کند ، حیاط کاخ است که در 3 ضلع آن کاشی های رنگی و منقوش بناهای قدیمی جلب نظر می کنند.

کد خبر: ۶۵۷۰۵

با وجود درختان تنومند و بزرگی حیاط، غیر قابل تصور است که اینجا زمانی جولانگاه سلاطین و عرصه تاجگذاری ها بوده است. از آن گلستانی که در نقاشی های ایام قدیم به تصویر کشیده شده است ، خبری نیست . حوض جلوی شمس العماره به باغچه ای معمولی و قنات شاهی وسط کاخ به جویی خشک تبدیل شده است .تنها را هنما ی توریست ها یک تابلوی نسبتا بزرگ است که در کنار باجه بلیت فروشی نصب شده و در آن نقشه تمام مجموعه ترسیم شده است . نه برگه ای ، نه کتابچه ای و نه راهنمای ناطقی که به سوالات پاسخ گوید. خانم دکتر ثقه الاسلام ، رئیس مجموعه کاخ گلستان ، درباره حیاط چنین می گوید: «حوض وسط حیاط گویا در زمان پهلوی پر می شود و جای آن درخت و چمن می کارند. قنات شاهی نیز درحین حفاریهای مترو در زیر کاخ خشک شد.» همچنین آقای مهندس حشمتی ، معاون مجموعه کاخ گلستان ، درباره برگه و کتابچه راهنما چنین توضیح می دهد: «چاپ و نشر این قبیل کتابچه ها بر عهده سازمانی بود که چندی پیش منحل شد.»

با ورود به ایوان تخت مرمر، با مجموعه ای از هنرهای معماری ، نقاشی ، سنگتراشی ، کاشی کاری ، آیینه کاری ، منبت کاری ، خاتم سازی ، مشبک سازی و گچبری مواجه می شوم که مات و مبهوتم می کنم . ایوان جایگاهی بوده که مراسم بار عام در مقابل آن برگزار می شده است . این ایوان که ظاهرا قدیمی ترین بنای باقی مانده مجموعه است ، در زمان کریم خان زند در سال 1173 ه.ق (1138ه.ش) ساخته می شود. در وسط ایوان تخت بزرگی قرار دارد از جنس مرمر، که در سال 1221ه.ق (1186ه.ش) به دستور فتحعلی شاه توسط استاد محمد ابراهیم اصفهانی از 65قطعه مرمر تراشیده می شود و توسط میرزا بابای شیرازی نقاشباشی طراحی می گردد. این تخت در دوره قاجار، محل به تخت نشستن پادشاه و برگزاری مراسم و اعیاد رسمی بوده است . آخرین مراسمی که در این ایوان برگزار شده ، تاجگذاری رضا خان در سال 1304 است . همینطور که محو تماشای زیبایی های این ایوان هستم ، متوجه مردی می شوم که خارجی به نظر می رسد و در حالی که به گوشه ای از دیوار خیره است با عصبانیت به زبانی که اصلا برایم آشنا نیست ، زیر لب چیزی می گوید. به امیدی که زبان انگلیسی را بفهمد از او می پرسم : «چه شده؛». پاسخ می دهد:«می بینی؛ خیلی از ریختگی های دیوار اصلا مرمت نشده است و آنچه مرمت شده را با گچ ترمیم کرده اند.» دقت می کنم و می بینم راست می گوید، قسمت هایی از دیوارهای مرمری منقوش حکاکی شده و نیز آیینه کاری ها ریخته است که آنها را با گچ معمولی پر کرده اند. او که بعدا فهمیدم هلندی است ، ادامه می دهد:«هیچ جای دنیا به اندازه ایران بنای باستانی ندارد. من تقریبا به تمام کشورهای باستانی جهان سفر کرده ام ، ولی به هیچ کشوری 2بار نرفته ام. این بار دومی است که به ایران می آیم. دفعه اول نتوانستم همه بناهای باستانی مشهور ایران را ببینم. با این همه کمتر کشوری را دیده ام که اینقدر در نگهداری آثار باستانی خود بی دقتی کند. شما آنقدر تاریخ دارید که به 100سال و 200سال می گویید معاصر، ولی در حفظ و مرمت این تاریخ اصلا آنطور که باید تلاش نمی کنید!» با توریست هلندی خداحافظی می کنم و به سمت راهرویی می روم که در سمت شرق ایوان واقع شده است . این راهرو به اطاقی پر از نقاشی های روی دیوار ختم می شود. به همین خاطر اسم این اتاق را نقاشی خانه گذاشته اند. این اتاق که در واقع گوشواره شرقی ایوان تخت مرمر است ، دو ردیف طاقچه دارد که همه آنها نقاشی شده اند. نقاشی های ردیف پایین روی دیوار و نقاشی های ردیف بالا روی بومی که به دیوار چسبانده شده ، کشیده شده اند. قسمتهای بزرگی از نقاشی های ردیف اول ریخته است و جایشان را رنگ کرده اند. بوم های ردیف بالا هم در اکثر نقاط طبله کرده اند و به خوبی آینده شان قابل پیش بینی است . دکتر ثقه الاسلام درباره ایوان تخت مرمر چنین توضیح می دهد:«ایوان تخت مرمر به دلیل ایوان بودن در معرض تغییرات جوی است. با اینکه ما برای محافظت در برابر نور خورشید و برف و باران جلوی ایوان چادر کشیده ایم ولی باز نمی توان آن را کاملا از گزند تغییرات دما محافظت کرد. زمستان گذشته نیز بسیار سرد بود ودر همان زمان مقداری از آیینه کاری ها ریخت . گچهایی هم که در دیوار می بینید در واقع یک عمل محافظتی است تا از محل ترک خوردگی مرمرهای دیوار، رطوبت و هوا به زیر سایر قسمتها نفوذ نکند.»استاد همدانی ، مرمت گر آثار منقول تاریخی ، درباره نقاشی های اتاق نقاشی خانه می گوید: «پروژه مرمت این نقاشی ها از حدود 20سال پیش شروع شد. در ابتدا یک گروه اصفهانی روی این نقاشیها کار کردند که چندان کار فنی و درستی انجام نداده اند و بعد استاد نائینی وطرزی قسمتی از نقاشی ها را مرمت کردند و بعد از آن کار مرمت نقاشی ها به من سپرده شد ولی بعد از مدتی پروژه به دلیل عدم تقبل هزینه های لازم از طرف سازمان متوقف شد.» وقتی از او می پرسم :«کی قرار است سازمان ، این هزینه ها را تقبل کند ؛» می گوید:«خدا می داند!»

خلوت کریمخانی

بعد از ایوان زیبای تخت مرمر، قسمتی از مجموعه که در گوشه ای در شمال حیاط واقع شده است ، خود نمایی می کند، به نام : «خلوت کریمخانی». این بنای سرپوشیده و ستوندار به صورت ایوان سه دهنه ای است که در مرکز آن حوض کوچکی قرار دارد و پیشتر، آب قنات شاهی از میان این حوض می جوشیده است . در این محل نیز تخت مرمری قراردارد که بسیار کوچکتر و ساده تر از تخت مرمر اصلی است. در قسمتی از این ایوان نیز سنگ قبر ناصرالدین شاه نگهداری می شود. دیوارهای این کنج ایوان مانند، با کاشی کاریهای زیبایی تزئین شده اند. این بنا در سال 1173ه.ق به دستور کریمخان زند ساخته می شود. قسمتی از دیوار ایوان کاشی ندارد و از دور به نظر می رسد که اصلا این دیوار، کاشی کاری نشده است ، ولی وقتی از نزدیک نگاه می کنم تکه کوچکی از یک کاشی منقوش را می بینم که به قسمتی از دیوار چسبیده و بقیه دیوار سیمانی است . در گوشه ای از دیوار عریان شده نیز یادگاری از یک توریست به چشم می خورد: 2 فروردین 80. دکتر ثقه الاسلام درباره خلوت کریمخانی توضیح می دهد:«ما برای پروژه های مختلف داخل کاخ اولویت بندی کردیم. اول رفتیم سراغ سقفهای بناها که در شرف ریختن بود و تقریبا_ سقف تمام بناها را بدون آسیب رسیدن به سطح داخلی سقفها، عوض کردیم. بعد پروژه تهویه هواساز مجموعه را کار کردیم تا حداقل داخل بناها هوای مطلوبی از جهت دما و رطوبت داشته باشند. پروژه مرمت و اصلاح کاشیها هم در سال 1384 انجام خواهد شد. فعلا وقتی یک کاشی از دیوار می افتد شماره گذاری شده و در انبار زیر شمس العماره نگهداری می شود و همانطور که در مورد ایوان تخت مرمر گفتم جای آن کاشی برای جلو گیری از نفوذ رطوبت و هوا به زیر سایر کاشیها با گچ یا سیمان پر می شود.»

تالار آیینه

تقریبا در مرکز ضلع شمالی حیاط، بالای سردر و ایوان سنگی جلو سرسرای کاخ ، مشهورترین تالار کاخ گلستان قرار دارد. پیش از ساخت این تالار در محل آن کلاه فرنگی با چهل ستون چوبی قرار داشته است . ساخت تالار آیینه در سال 1291ه.ق همزمان با تالار سلام آغاز شده و در سال 1294ه.ق پایان یافته است ولی به دلیل انجام تزئینات ، افتتاح آن در سال 1299ه.ق صورت می گیرد. ورودی بنا یک پلکان عریض است که دیوارهایش آیینه کاری شده اند ودر بالای پله ها، سرسرای کاخ که با آیینه کاریها و گچبریهای زیبا تزئین شده بودند، قرار دارد. تالار آیینه از طریق 2در و یک ارسی هلالی بزرگ با سرسرای ورودی کاخ ارتباط دارد. 3پنجره قوسی بزرگ از سمت جنوب تالار هم رو به حیاط باز می شوند. سقف این تالار بسیار زییا آیینه کاری شده است ولی در برخی از آیینه ها روشن تر از بقیه به نظر می رسند. مهندس حشمتی در این باره می گوید:«تعدادی از آیینه های سقف ریخت و در بررسی های انجام شده علت این موضوع فرسودگی سقف تعیین شد. با تلاش همکاران و مساعدت سازمان ، به طور اساسی بازسازی و مرمت شد به این ترتیب که کل سقف تالار آیینه و سرسرا از بیرون عوض شد و ضمن حفظ ظاهر شیروانی آن از مصالح مدرن استفاده شد و قسمتهایی از آیینه های داخل سقف که ریخته بود بازسازی و مرمت شد.»

عمارت برلیان

در ضلع شمالی و در شرق تالار عاج ، عمارتی شامل چند اطاق و تالار مجللی قرار دارد که مملو از هنرمندی هایی چون آیینه کاری ، گچبری روی آیینه و... است و بدون اغراق انسان را مبهوت خویش می کند. این بنا به دلیل زیبایی های آیینه کاری آن «عمارت برلیان» نامیده می شود. اتاقی که به نحوی می توان آن را هال نامید، خیلی خالی به نظر می رسد. گویی جای اسباب و اثاثیه ای در وسط اتاق خالی است. همچنین سقف چوبی در برخی قسمتها ترک خورده است .مهندس حشمتی در این باره می گوید:«در حین تعبیه سیستم های تهویه هواساز که برای موزه طراحی شده اند، تخریبی در حد 15درصد را پذیرفته بودیم ولی این تخریب در حد 2-3درصد بیشتر نشد و از این بابت خوشحالیم که به بناها آسیب زیادی نرسید. درباره وسایل داخل هال عمارت برلیان نیز باید گفت که به دلایل حفاظتی میز و صندلیهای وسط آن را برداشتیم چون این هال نه به اندازه ای است که بتوان حفاظی دور وسایل وسط آن تعبیه کرد و نه آنقدر کوچک است که خالی باشد. باتوجه به اهمیت وسایل مذکور ما راه حل دوم را انتخاب کردیم و وسایل وسط آن را به انبار مجموعه منتقل کردیم.»

تالار ظروف

از طریق دری که به هال عمارت برلیان باز می شود می توان به محلی در پشت تالار برلیان رفت که ساختمان آن در سال 1344ه.ش ساخته شده است . این سالن که به تالار ظروف موسوم است ، محلی برای نگهداری هدایای سلاطین اروپایی به شاهان قاجار است که در زمان تاجگذاری پهلوی دوم از تالار سلام به این سالن منتقل می شود. تالار که بسیار سرد است ، ویترینهایی دارد که مملو از ظروف و اشیای بسیار زیبا هستند. از جمله جالبترین این اشیا، ظروف چینی جنگهای ناپلئون اهدایی ناپلئون بناپارت به فتحعلی شاه ، سرویس اهدایی نیکلای اول ، سرویس جواهر نشان اهدایی ملکه ویکتوریا و سرویس ساخته شده از سنگهای گرانبها اهدایی الکساندر سوم هستند. البته چنین موزه زیبایی برای بازدید عموم بازنیست .در یکی از کنجهای سالن رنگ دیوار ریخته و آثار نشت آب مشهود است. مهندس حشمتی درباره تالار ظروف می گوید:«نشت آب از فاضلابی که در آن کنج قرار داشته ، بوده که اکنون درست شده است . علت سرمای این سالن هم این است که ما کمبود سوخت داریم و مجبوریم سیستم گرما ساز برخی از سالنها را که برای بازدید عموم باز نیستند در برخی ساعات روز قطع کنیم . ماجرای سوخت هم از این قرار است که ما با هزار امید و آرزو و با مشقات زیاد برای کل مجموعه سیستم گرمایش و سرمایش هواساز طراحی کردیم . چون دمای یک موزه برای حفظ سلامت آثار داخل آن و همچنین خود بنا نباید خیلی نوسان داشته باشد و از طرفی رطوبت هم باید تنظیم شده باشد. بالاخره با سختی زیاد سیستم هواساز مطلوب یک موزه تعبیه شد. حتی دریچه ها نیز طوری طراحی شد که در بین آثار قدیمی به چشم نیاید. برای تامین سوخت مورد نیاز سیستم هواساز اول لوله کشی گاز کردیم ، حالا بماند که لوله کشی مجموعه چقدر سخت بود چون در یک موزه که نمی توان به راحتی یک ساختمان معمولی لوله کشی کرد. بعدا از طرف شرکت گاز به ما اطلاع دادند که لوله اصلی داخل خیابان مربوط به مجموعه کاخ گلستان گاز ندارد. اینبار برای تامین سوخت مورد نیاز گازوئیل درخواست کردیم ولی با زحمت زیاد و منت بسیار فقط ماهانه 63هزار لیتر گازوئیل به مجموعه اختصاص یافت که اصلا کافی نیست. به خاطر همین برخی از قسمتها من جمله تالار ظروف را نمی توانیم برای بازدید عموم باز کنیم.

عمارت بادگیر

در ضلع جنوبی حیاط بنایی با چهار برج بادگیر قرار دارد که عمارت بادگیر خوانده می شود. اعمارت بادگیر دو اتاق گوشواره دارد. اتاق میانی با زیباترین ارسی های ممکن تزئین شده است که در نوع خود بی نظیر است . سقف اتاق میانی هم با آیینه کاری و نقاشی روی آیینه تزئین شده است . در زیر عمارت یک اتاق تابستانی قرار دارد که با جریان باد بر گرفته از چهار برج باد گیر و نیز با کمک حوض خانه میانی که آب قنات شاهی در آن جریان داشته ، خنک می شده است. در حال حاضر این اتاق تابستانی به عکسخانه تبدیل شده است . این بنا در سال 1228ه.ق در زمان فتحعلی شاه ساخته شده است. قسمتی از گچبری های ستونهای بیرونی عمارت ریخته است و نیز قسمتهای ریخته شده نقاشیهای بیرون عمارت به یادگاری های بازدیدگنندگان محترم مزین گشته است . همچنین قسمتی از سقف طاق روی در ورودی ریخته و داربست چوبی زیر آن به خوبی پیدا است . مهندس حشمتی می گوید:«در دوران پهلوی یک سری تغییرات با دلیلی نا معلوم در این عمارت ایجاد شد که اصلا اصالت نداشت . مهمترین این تغییرات ، نقاشی های بی هویت روی دیوار بیرونی در ورودی و آیینه کاریها و گچبری های ناهمگون روی ستونهای بیرونی است که اصل مرمت آنها به دلیل همین نداشتن اصالت اولیه زیر سوال است البته ما در صدد یافتن طرح اولیه این قسمت از بنا هستیم تا آنرا به شکل اولیه مرمت کنیم . آن قسمت از سقف هم حدود 3هفته قبل ریخت و حقایقی را برای ما آشکار کرد تا ما خرابی های زیر آنرا ببینیم. طرح بسیار جامعی برای مرمت و تعویض سقف داریم که به محض تخصیص بودجه لازم شروع می کنیم البته سقف بالای تالار اصلی عمارت یکبار به طور غیر اصولی در زمان پیش از انقلاب مرمت شده بود که در بمباران خیابان ناصر خسرو کل سقف در شرف ریختن بود. در آن زمان به طور موقت زیر سقف داربست فلزی زدند که تا همین چند سال قبل تنها حامل سقف بود و ما به طور اساسی یک بار دیگر آن را مرمت و تعویض کردیم.

انبار تابلوهای نقاشی

در ضلع شمالی حیاط و ما بین تالار آیینه و عمارت برلیان محلی قرار دارد که برای انبار تابلوهای نقاشی در نظر گرفته شده است.
روی این مکان که قبلا آشپزخانه مجموعه بوده است ، تغییرات زیادی اعمال شده است تا به صورت انبار تابلوهای نقاشی درآید: سیستم تهویه مناسب هواساز برایش تعبیه شده و تمام پنجره ها 2جداره شده اند.
یک داربست مخصوص نگهداری تابلو نقاشی برای آن اطاق طراحی شده که در حال ساخت است. به نظر می رسد که جای چنین انباری در مجموعه بسیار خالی بوده و وضعیت قبلی نگهداری تابلوهای نقاشی قدیمی بسیار اسفبار بوده است.
استاد همدانی در این باره می گوید:«تابلوها در محلی نگهداری می شد که اصلا شرایط استانداردی نداشت. من همین قدر از این شرایط بگویم که وقتی تابلوها را برای مرمت بیرون آوردیم بعضی از آنها نم داشت البته برای نگهداری این تابلوهای نفیس در مجموعه هیچ وقت جایی در نظر گرفته نشده بود تا اینکه بالاخره با تلاشهای خانم دکتر ثقه الاسلام ، محلی استاندارد برای نگهداری اصولی تابلوهای نقاشی این مجموعه تخصیص داده شد و فعلا در دست ساخت است».