برنامه ای برای حفظ میراث کهن

هفته ای که در آن قرار داریم ، هفته میراث فرهنگی است. به همین منظور به سازمان میراث فرهنگی مراجعه کردیم تا با یکی از برنامه های IT محور این سازمان در زمینه حفاظت از میراث فرهنگی آشنا شویم.

کد خبر: ۶۵۶۹۹

مطلب زیر حاصل گفتگوی ما با دکتر عریان رئیس پژوهشکده زبان و گویش این سازمان است. این پژوهشکده مسوول بررسی و مستندسازی تمام مواد نوشتاری موجود در کشور است.
نوشته های بر جای مانده از دوران گذشته انواع مختلفی دارند: سکه ها، مهرها، نوشته های روی پوست حیوانات ، سفال نوشته ها و البته کتیبه ها، دکتر عریان در این زمینه می گوید کتیبه ها به دلایل مختلف جایگاه بالایی در میراث کهن ما دارند. بخشی از این کتیبه ها به دوران قبل از اسلام و بخشی به دوران پس از اسلام مربوط می شوند که هر کدام از جنبه های تاریخی ، زبانی و بررسی تحول خط فارسی برای ما از اهمیت ویژه ای برخوردارند. روی هر دسته از کتیبه ها هم یک گروه پژوهشی از کارشناسان سازمان مطالعه می کنند.
عریان ادامه می دهد باوجود اهمیت و قدمت کتیبه ها متاسفانه آنها از سوی عوامل متعددی تهدید می شوند. عوامل جوی از یک طرف باعث فرسایش و از بین رفتن کتیبه ها می شوند و از سوی دیگر مردم به دلیل عدم شناخت و ناآگاهی از این میراث فرهنگی نگهداری نمی کنند. حتی گاهی به تصور این که پشت این کتیبه ها می توانند به گنج یا اشیای با ارزشی برسند وسط کتیبه را سوراخ می کنند! از طرف دیگر دورافتادگی کتیبه ها به خصوص کتیبه های مربوط به پیش از اسلام مشکل زا است.
بعضی از آنها آنقدر دورافتاده اند که اصولا پژوهشگران نمی توانند به آن محل بروند. امکان از بین رفتن چنین کتیبه هایی چند برابر می شود. عریان ادامه می دهد: توجه به این نکته ضروری است که میراث فرهنگی معنوی که زبان در راس آنهاست به هیچ عنوان قابلیت بازسازی ندارند و اگر دوباره ساخته شوند یا مثلا قسمتی از یک کتیبه که به کلی از بین رفته براساس مستندات موجود بازسازی شود دیگر ارزش ندارد و قابل استناد نیست. چون محققان نمی توانند مطمئن باشند که چیزی از آن کم و زیاد نشده است. کتیبه ها تا هستند باید حفاظت شوند. این مستلزم سیاست های خاصی است که در راس آن آگاهی دادن به مردم مطرح است.
اما سازمان میراث فرهنگی برای حفظ کتیبه ها به شیوه ای نوین دو راه حل دیگر هم در نظر گرفته است : تهیه مولاژ و تهیه بانک اطلاعات کتیبه ها. دکتر عریان در این زمینه می گوید: در زمان ریاست قبلی پژوهشکده 3مولاژ از 3 کتیبه تهیه شده بود. اما از سال 79 ما برنامه ویژه ای تهیه کردیم تا از تمام کتیبه های غیرمنقول پیش از اسلام که امکان نگاهداری آنها در موزه ها نیست و همه در محلهای اصلی وجود دارند ، مولاژهایی درست به ابعاد و شکل واقعی آنها تهیه کنیم. اکنون بیش از 50 مولاژ از این کتیبه ها وجود دارند که در کاخ موزه نیاوران نگاهداری می شوند.
با انجام این کار فاصله مردم با کتیبه ها را کمتر از نیم متر کرده ایم یعنی پژوهشگران می توانند از نزدیک به تحقیق و پژوهش بپردازند و دیگر لازم نیست به محلهای دورافتاده بروند. اما برای دسترسی به مولاژها به هر حال پژوهشگران و علاقه مندان باید به یک محل خاص بروند و دسترسی به آنها در تمام ساعات شبانه روز ممکن نیست پس برای برداشتن این محدودیت ایده بانک اطلاعاتی کتیبه ها حدود 1.5 سال قبل در سازمان شکل گرفت.
این برنامه با همکاری پژوهشکده زبان و گویش و دفتر اطلاعات مدیریت تهیه شده است. دکتر عریان در این زمینه می گوید: اطلاعات مربوط به کتیبه ها را از مدتها قبل جمع آوری کرده بودیم البته اطلاعات قبلی ما کاملا منسجم نبود و همه کتیبه ها را هم در بر نمی گرفت که به تدریج این اطلاعات تکمیل می شوند. اما ما برای تهیه این نرم افزار تمام چیزهایی را که یک محقق یا کاربر علاقه مند ممکن است به آن نیاز پیدا کند پیش بینی کردیم و در برنامه قرار دادیم . کسانی که روی کتیبه ها کار می کنند معمولا از روی آنها نسخه برداری می کنند. چون نمی توانند یک سال در محل قرار گرفتن کتیبه بمانند و روی آن پژوهش کنند. عریان ادامه می دهد در برنامه کامپیوتری از هر کتیبه دو نوع عکس قرار دادیم.
یکی تصویر کامل کتیبه که محل قرار گرفت و موقعیت آن را نشان می دهد و دیگری تعداد زیادی عکس تقطیع شده قابل موزاییک که جزییات کتیبه را برای قرائت در اختیار پژوهشگران قرار می دهند. در ضمن استنساخ (نسخه برداری )های برگزیده قدیمی از هر کتیبه هم وجود دارد تا کاربران امکان مطالعه آنها و تطبیق آنها با متن اصلی کتیبه را داشته باشند. ویژگی های فیزیکی کتیبه شامل ابعاد و جنس آن ، محل جغرافیایی کتیبه ، مرجع استخراج اطلاعات و کتابشناسی برگزیده شامل معرفی مراجع و منابع برای مطالعه بیشتر در مورد هر کتیبه ، اطلاعات محتوایی کتیبه و همچنین زمان ساخت و وجه تسمیه هر کتیبه از اطلاعاتی است که در این برنامه وجود دارد.
دکتر عریان در زمینه ویژگی های این برنامه می گوید: تنها چیزی که در این برنامه وجود ندارد آوانویسی کامل و ترجمه کامل متن کتیبه است که به 2 دلیل این مطالب را در برنامه قرار ندادیم.

سومین امکان جستجو نیز بر روی نقشه ایران تعریف شده است.به این ترتیب که کاربر بر روی نقشه هر استان که کلیک کند تمام کتیبه های آن استان روی نقشه به تفکیک شهر و روستا مشخص می شوند و سپس با کلیک بر روی هر کتیبه به اطلاعات آن دسترسی پیدا می شود

اول این که این مطالب در مراجع هست و اضافه کردن آنها به برنامه فقط باعث حجیم شدن برنامه می شد. اما مهمتر این است که ما می خواستیم جای سوال و پژوهش برای کاربران این برنامه باقی بماند. توجه به این نکته هم ضروری است که در مورد بسیاری از کتیبه ها قرائت های مختلف و برحسب آن ترجمه های مختلفی وجود دارد که اگر یکی انتخاب می شد این سوال پیش می آمد که چرا این یکی انتخاب شده و در ضمن جای تحقیق و بررسی بیشتر هم از بین می رفت . مهندس مردانی از کارشناسان دفتر اطلاعات مدیریت در مورد ویژگی های فنی این نرم افزار می گوید: این برنامه تحت ویندوز XP نوشته شده است و زبان برنامه نویسی آن delphiاست. data base برنامه هم SQL Server 2000 است. به گفته مهندس مردانی در تهیه این نرم افزار 3نفر از کارشناسان سازمان همکاری داشته اند و تهیه برنامه تقریبا 2 ماه طول کشیده است.
مردانی در زمینه نحوه استفاده کاربران از برنامه می گوید: برای کاربران 2 سطح دسترسی تعریف شده است. کاربران عادی فقط امکان مشاهده اطلاعات و جستجو را دارند و کاربران ویژه امکان ورود اطلاعات را نیز دارند.
چون یکی از مهمترین ویژگی های این برنامه پویایی آن است که همواره امکان اضافه نمودن اطلاعات به آن وجود دارد. دکتر عریان در این زمینه می گوید: حتی اگر اطلاعات تمام کتیبه های موجود به برنامه اضافه شود ممکن است زمانی کتیبه های جدیدی پیدا شوند که باید اطلاعات آنها به برنامه اضافه شود. در ضمن پژوهش های مربوط به کتیبه های موجود باید مرتبا به روز شوند. به گفته مهندس مردانی ، در این برنامه 3 نوع امکان جستجو تعریف شده است: اول براساس شماره ID هر کتیبه ، دوم براساس تمام آیتمهای اطلاعاتی کتیبه مثلا براساس نام سلسله ، خط و غیره. همچنین امکان جستجو براساس اعلام (به فتح الف و به معنی اسامی خاص مانند اسم اشخاص ، مکان های جغرافیایی یا بناهای تاریخی) موجود در کتیبه نیز وجود دارد. سومین امکان جستجو نیز بر روی نقشه ایران تعریف شده است . به این ترتیب که کاربر بر روی نقشه هر استان که کلیک کند تمام کتیبه های آن استان روی نقشه به تفکیک شهر و روستا مشخص می شوند و سپس با کلیک بر روی هر کتیبه به اطلاعات آن دسترسی پیدا می شود.
دکتر عریان در زمینه میزان پیشرفت کار می گوید: تاکنون کار ورود اطلاعات 81درصد کتیبه های پیش از اسلام تمام شده است و از نظر من برنامه آماده است و من دلم می خواهد همین فردا برنامه برای استفاده همگان روی اینترنت قرار گیرد یا CD آن در دسترس علاقه مندان قرار گیرد اما تصمیم گیری در این مورد به عهده ریاست سازمان است.
دکتر عریان ادامه می دهد در مورد کتیبه های بعد از اسلام باید برنامه ریزی ویژه ای داشته باشیم . چون تعداد آنها بسیار زیاد است و تنوع فراوانی دارند. به عنوان مثال تمام سنگ قبرهای قبرستان های تاریخی برای ما نقش کتیبه را دارند. سردر تمام مساجد و بقاع متبرکه و بناهای تاریخی کتیبه است و ما باید از میان آنها گزینشی عمل کنیم.
ضمن این که معمولا این کتیبه ها چون در مکانهای تاریخی مقدس و مورد حفاظت قرار گرفته اند به هر حال حفاظت می شوند و مشکل کتیبه های کهن پیش از اسلام را ندارند. از سوی دیگر کتیبه های بعد از اسلام مشکل خط هم ندارند و 90درصد آنها به خط ثلث و نسخ و نستعلیق است.
دکتر عریان در پایان یادآور می شود که تا یکی دو هفته آینده برنامه کامپیوتری مشابهی برای سکه های کهن و تاریخی اجرا می شود.