حسین کعبی: وقتی فیگو را در جام جهانی زدم....
رازهای شهر زیرزمینی در انتظار تماشا
وقتی صحبت از شهرهای زیرزمینی میشود ناخودآگاه ذهن انسان با موضوعات رازآلود گره میخورد و برای بسیاری جای پرسش است که این شهرهای زیرزمینی برای چه ساخته شدهاند و مردم چگونه میتوانستند در زیر زمین و در دل تاریکی زندگی کنند.
در دنیا شهرهای زیرزمینی کم نیستند و نمونههایی از آنها در کشورهای لهستان، استرالیا، ترکیه و انگلیس واقع شده است.
برخی از این شهرها زمانی معدن بوده و برخی پناهگاهی برای پنهان شدن که هماینک به یکی از جاذبههای توریستی تبدیل شده است و تعداد بازدیدکنندگانشان حتی از مرز یک میلیون هم در سال گذشته است. اما اگر راه دور نرویم در داخل کشورمان نیز ما دو شهر زیرزمینی شگفتانگیز داریم که در دنیا از لحاظ قدمت بینظیر است، یکی از شهرهای زیرزمینی در جزیره کیش است که زمانی کاریز بوده و نزدیک به 2500 سال قدمت دارد.
این شهر زیرزمینی اکنون محلی برای بازدید گردشگران است، اما از آن مهمتر شهر زیرزمینی سه طبقه نوشآباد معروف به اویی است که از ابتدا نیز یک شهر زیرزمینی بوده است این شهر باستانی که سال 83 کشف شد در هشت کیلومتری شمال کاشان و در کویر مرکزی شهرستان آران و بیدگل استان اصفهان قرار دارد و شواهد نشان میدهد که با وجود گذشت این سالها هنوز بسیاری از هموطنان از وجود چنین شهری خبر ندارند و با وجود این که قابلیت ثبت جهانی دارد اعتبارات لازم برای شناساندن آن و تبدلیش به جاذبهای گردشگری بهدرستی انجام نمیشود.
کشف این اثر گرانبها به صورت اتفاقی زمانی رخ داد که یکی از ساکنان نوشآباد در حال کندن زمین بود. بعدها در تحقیقات باستانشناسی معلوم شد که ساخت این شهر در دوران پیش از اسلام صورت گرفته و کاربردهای دفاعی داشته است.
شهر زیرزمینی نوشآباد (اویی) از نظر معماری و دستکن بودنش نه تنها در ایران بلکه در تمام دنیا منحصر به فرد بوده و مورد توجه باستانشناسان و کاوشگران است. این شهر زیرزمینی از مهمترین آثار تاریخی شهر نوشآباد است که قدمتی هزار و پانصد ساله دارد و به دوره ساسانیان برمیگردد.
شهر زیرزمینی اویی شهری است باستانی که در زیر شهر نوشآباد با وسعتی حدود چند هزار متر قرار دارد. هدف از ساخت این شهر دفاع در مقابل دشمنان بوده و تا حدود صد سال پیش هم مورد استفاده بوده است.
این شهر زیرزمینی (اویی) به صورت کاملا دستکن ساخته شده و چند هزار متر وسعت دارد، کمترین عمق شهر 4 متر و بیشترین عمق آن 18 متر زیر زمین است. در معماری آن، فضاهای مختلفی مثل اطاق، راهرو، چاهها و کانالهای زیادی به روش کندهکاری با دست ایجاد شده است.
علت اینکه این شهر به نام اویی خوانده میشده این است که زمانی که مردم به آنجا پناه میبردند یکدیگر را با اوی صدا میکردند که طنین صدای آنها در پیچ و خمهای راهروها صدای اویی را تداعی میکرده است.
برای وارد شدن به شهر زیرزمینی راههای مختلفی وجود داشته است در واقع راهها به گونهای بوده که در صورت ایجاد خطر امکان دسترسی سریع را برای اهالی شهر فراهم میکرده است. مثلا راههایی به شکل مخفی در تنور مطبخ بعضی خانههای مردم یا محلهای پرجمعیت یا داخل کانال پایابهایی که از زیر خانهها میگذشته وجود داشت همچنین چاههای داخل مساجد، باغها و بازارها یا داخل قلعه خشتی مجاور شهر از دیگر راههای تعبیه شده است. در زیر این تنورها راهی به شکل چاه قرار داشت که به شهر زیرزمینی مرتبط میشد. دهانه چاه را با تابه گلی مسدود میکردند و روی آن خاکستر میریختند تا پیدا نباشد در مواقع خطر افراد از داخل تنور وارد شهر زیرزمینی میشدند و سپس دوباره انتهای تنور را میبستند به شکلی که هیچ اثری از ورودی پیدا نمیشد.
در طول مسیر شهر زیرزمینی اطاقهایی به اندازههای مختلف برای اسکان موقت ساخته شده است که در بدنه اطاقها تعدادی طاقچه مشاهده میشود. معمولا اطاقها 180 سانتیمتر ارتفاع دارد. سازندگان این شهر برای امنیت بیشتر خود در داخل شهر زیرزمینی هم راهکارهایی اندیشیده بودند تا در صورت ورود دشمن به زیر زمین یا گمراه شود یا به دام افتد. آنها اطاقها را به شکل تو در تو و با راهروهای زاویهدار که دید مستقیم را با فضای بعدی از بین میبرد، ساخته بودند.
مثلا برای معطل نگه داشتن دشمن و ترساندن آنها تلههایی بر سر راهشان آماده کرده بودند به این شکل که در وسط اطاقها چاههای بسیار عمیقی ایجاد کرده بودند که ابتدا با تخته سنگی خاص پوشیده شده و سپس روی تخته سنگ را با خاک میپوشاندند. دشمن پس از ورود به اتاق به دلیل تاریکی فضا با قرار گرفتن روی تختهسنگ سرنگون و به قعر چاه فرستاده میشد از طرف دیگر راههای گریز را به صورت راهروهای پیچ در پیچ ساخته بودند تا به محض ورود در فضاهای تودرتو قرار گیرند و به دور خود میچرخیدند و نمیتوانستند راه خروج را پیدا کنند.
دالانها و اتاقهای این شهر زیرزمینی بسیار تاریک بود و اهالی برای روشنایی این مکان از چراغ پیهسوز استفاده میکردند به این شکل که حفرههایی در 20 سانتیمتری زیر سقف و با فاصله یک متر در دیوار تمام اطاقها برای قرار دادن چراغها تعبیه شده است. گفتنی است خمرههایی نیز در این محل کشف شده که از داخل و از بیرون لعاب داده شده است و به صورت گلهای برجسته منقوش میباشند که برای نگهداری روغن همین چراغها یا آذوقه استفاده میشده است.
در زیر سقف راهروها و اتاقها آثار لبه تیز کلنگها بخوبی دیده میشود. سختی زمین منطقه نشان میدهد که سر وسایلی که برای حفاری استفاده میکردند از جنس الماس بوده است. در بدنه دیوار اطاقها و در برخی از آنها چاهکهایی مشاهده میشود که بسختی میتوان وارد آن شد، ارتفاع این چاهکها 3 تا 5 متر است که راه ارتباط به طبقات بعدی است.
در دهانه هر چاهک تعدادی سنگ و یک تختهسنگ به اندازه دریچه چاهک قابل رویت است که درمواقع احساس خطر یا ورود هوای آلوده یا دود به طبقات با تخته سنگ دریچه را مسدود میکردهاند. همچنین اگر دشمن قصد ورود به طبقات را داشته با سنگها از خود دفاع میکردند. راههای ورودی به طبقات بعدی به طوری ساخته شده که هرکس قصد ورود داشته باشد حتما باید از پایین به بالا حرکت کند، این کار باعث میشود قدرت دفاعی دشمن به حداقل برسد و به این شکل اهالی پناهنده به این مکان تسلط کافی را برای مقابله با دشمن داشته باشند.
هر فضا شامل چند اطاق، راهرو و توالت است که راهروی ورودی به این فضاها ظرفیت حداقل ده نفر را دارد. برای نگهبانی فضاها نیز در وسط راهروی اصلی و در قسمت پیچ آن سکویی ایجاد شده که نگهبان روی آن قرار گرفته و کنترل ورود و خروج افراد را انجام میدهد و همچنین خطر حضور دشمن را اعلام میکند به این شکل دیگر افراد داخل مجموعه با خاطری آسوده به استراحت میپردازند تا اینکه اعلام خطری از سوی نگهبان داده شود در این حالت بازهم در انتهای مجموعه راهی از طریق چاهکی مخفی برای فرار به طبقات بعدی پیشبینی شده است.
اگر چه فضاهای شهر زیرزمینی نوشآباد تودرتو است اما هیچ گونه مشکل تنفسی در آن وجود ندارد. این یکی از شگفتیهای این شهر زیرزمینی بوده است. هوای داخل این مجموعه از طریق چاههایی که به صورت غیرمستقیم به سطح زمین مرتبط است تامین میشده و آب مصرفی ساکنان داخل شهر زیرزمینی نیز توسط راههای مخفی که پایابهای مرتبط به رشته قناتها بوده تامین میشده است.
اطلاعرسانی ضعیف
فضاهای شهر زیرزمینی نوشآباد نهتنها در سطح زیرین شهر نوشآباد گسترده شدهاند، بلکه تا حصار بیرون شهر و حتی تا شهر تاریخی و تالار نیاسر راه دارند، راههای مختلف دیگری به بیرون شهر نوشآباد از زیر زمین مشاهد شده که به چاههای داخل قلعههای اطراف شهر مرتبط است. این شهر شگفتانگیز در سال 1385 به شماره 15816 در فهرست آثار ملی ایران ثبت شده است. اما این شهر زیرزمینی هنوز برای بسیاری ناشناخته است و بسیاری از گردشگران اگر خوششانس باشند در سفری به کاشان میتوانند از وجود چنین مکانی مطلع شوند.
سیدجعفر فاطمی، مدیرعامل انجمن دوستداران میراث فرهنگی نوشآباد درباره این شهر زیرزمینی به جامجم گفت: اکنون دو نقطه از شهر زیرزمینی به طول ۴۰۰ متر از فضای شهر زیرزمینی آزادسازی و معابر هر دو فضا نیز با حفر تونل برای بازدید مهیاست، اما به دلیل اطلاعرسانی ضعیف تعداد گردشگران کمتر از مورد انتظار است.
وی افزود: این شهر شگفتانگیز به دلیل قدمت و دستکن بودنش بینظیر است و به گفته برخی گردشگران خارجی این مکان حتی قابلیت ثبت جهانی در یونسکو را دارد.
وی نبود اعتبارات کافی برای رسیدگی به این مجموعه باارزش را یکی از مشکلات دانست و گفت: اکنون بازدیدکنندگان از این شهر زیرزمینی مجبورند از همان مسیری که وارد شدهاند دوباره خارج شوند که این موضوع به دلیل تنگ بودن تونلها مشکلاتی را همراه دارد که برای حل آن باید یک مسیر خروج تعریف شود که نیاز به بودجه دارد. برای بازدید از مسیرهای دیگر که به چاههای فاضلاب خانهها متصل شده است به ایجاد شبکه فاضلاب شهری نیاز است که پیاده کردن آن نیز نیازمند بودجه است.
به گفته وی براساس شواهد باستانشناسی شهر زیرزمینی از صد سال گذشته تاکنون بلااستفاده مانده است، به همین علت در این سالها فاضلاب منازل بخشهایی از این اثر تاریخی را تخریب کرده است.
نوشآباد کهن شهر ایران
شهر نوشآباد از توابع بخش مرکزی شهرستان آران و بیدگل از استان اصفهان است که در فاصله 7.5 کیلومتری از شهر تاریخی کاشان واقع شده است. نوشآباد دارای ۳۱ هکتار بافت تاریخی است و آنگونه که در کتابهای تاریخی آمده است «این دیه را از بهر آن بدین نام نهادند که یکی از اکاسره (ساسانیان) بدان ناحیت بگذشت. به چشمه که آنجاست فرود آمد و آن چشمه و موضع را خوش یافت. بفرمود تا به آنجا دیهی بنا نهاد و انوشاباد نام کردند.» نوشآباد از جمله مناطق باستانی و تاریخی استان اصفهان است که وجود دهها اثر تاریخی در این شهر از دورههای سلجوقی، مغول، صفویه و قاجار این ادعا را به اثبات رسانده است.
نوشآباد در اوایل دوران اسلامی از اهمیت ویژهای برخوردار بوده، چنان که از انوشآباد به عنوان یکی از منزلگاههای راه باستانی ری و اصفهان یاد میکنند که پل باستانی اسحاقآباد، یادگار این مسیر مهم تاریخی است.
شاهکار هنر و معماری ایرانی را در آثار تاریخی این شهر در بنای مساجد، قلعهها و آب انبارها میتوان به تماشا نشست. در فصل گلابگیری مسافران زیادی به شهر کاشان میآیند که علاوه بر گلابگیری به بناهای تاریخی همچون حمام فین و خانههای بروجردی و آبشار نیاسر و محمد معصومزاده (امامزاده محمد) واقع در نوشآباد بیدگل سر میزنند.
یکی از آثار نوشآباد، قلعه خشتی متعلق به دوره سلاجقه است که از جنس خشت خام و گل به مساحت یک هکتار و دارای ۹ برج دیدهبانی است. این قلعه که نظامی بوده در اعصار بعدی، کاربری مسکونی پیدا کرده است.
مسجد جامع عتیق با مناره بلند و پرهیبتش از دیگر آثار این شهر است که در بخش مرکزی و در مجاورت محلی به نام تختهگاه قرار دارد. آنگونه که مردم میگویند، ابتدا این مکان آتشکده بوده و پس از اسلام به مسجد تغییر یافته، ولی در این باره هیچگونه سند مکتوبی وجود ندارد و پژوهشی نیز صورت نگرفته است.
منطقه کویری نوشآباد دارای آثار متعدد تاریخی همچون قلعههای گوناگون با نامهای جلالآباد، فخرآباد، دی مورچون، سیزان، شجاعآباد و فیضآباد است.
از صنایعدستی قدیم شهر مانند جولابافی، شعربافی و پرورش کرم ابریشم اثری برجا نمانده، ولی قالیبافی کماکان در چرخه اقتصادی و اجتماعی مردم نقش دارد. نوشآباد علاوه بر آثار ذکر شده، دارای ابنیه مذهبی همچون مسجد علی (بنا شده در دوران سلاجقه) و زیارت فیضآباد و پل تاریخی اسحاقآباد و چند رشته قنات است.
سیما رادمنش / گروه فرهنگ و هنر
گفت و گو
