حسین کعبی: وقتی فیگو را در جام جهانی زدم....
اندرکنش کهکشانی دور
بسیاری از رویدادهای کیهانی هستند که از لحاظ تنوع و میزان وقوع ، درصد بالایی را به خود اختصاص می دهند. برخی از این رویدادها بسادگی قابل ثبت و رصد و تحلیل است و برخی دیگر به دلایل مختلف از چنین شرایط برخوردار نیستند.
برخورد کهکشان ها از جمله رویدادهای اخیر است ، رویدادهایی که اگرچه از لحاظ تنوع وقوع آمار قابل توجهی دارند اما به دلیل شرایط ویژه ای که این رخدادها در آن به وقوع می پیوندد گاهی ثبت و رصد آنها با مشکلات زیادی مواجه است ؛ مثلا در تصویر فراژرف هابل (HUDF) که به عنوان یکی از ژرف ترین تصاویر عالم در نور مرئی منتشر شده است برخوردهای فراوانی میان کهکشان های جهان جوان رصد شده است.
حتی برای پیدا کردن نمونه ای از یک برخورد کهکشانی لازم پشت راه دوری را جستجو کنیم. کهکشان راه شیری خود ما با سرعت در حال حرکت به سوی کهکشان آندرومداست و بزودی (البته در مقیاس نجومی) با آن برخورد خواهد کرد.
بررسی برخوردهای کهکشانی به دلیل آن که موجب تغییرات ساختاری در این سازه های غول پیر عالم می شود و در حقیقت سرنوشت هر دو عضو برخوردکننده را تغییر می دهد و باعث آغاز دوره ای جدید در زندگی و تحول هر یک از کهکشان ها می شود، از اهمیت فوق العاده ای برخوردار است ؛ اما در بررسی این برخوردها مشکلی نیز وجود دارد.
براساس قانونی کلی (و البته تجربی) جهان ما جهان کوتوله هاست. تعداد ستاره های کوتوله در مقایسه با تعداد ستاره های معمولی عالم بسیار بالاست ، همین طور تعداد کهکشان های کوتوله که بیشتر به شکل اقماری از کهکشان های بزرگتر در عالم حضور دارند نسبت به کهکشان های عادی عالم بسیار بیشتر است.
با توجه به تمرکز این کهکشان ها که عمدتا خوشه های محلی و به صورت اقمار یک کهکشان بزرگتر یافت می شوند، احتمال برخورد میان آنها چه به صورت برخورد 2 کهکشان کوتوله و چه به شکل برخورد یک کهکشان معمولی و یک کهکشان کوتوله بسیار بالاست و در جای جای عالم مشاهده می شوند، مثلا بسیاری از کیهان شناسان معتقدند تعدادی از ستاره های راه شیری پیش از این به کهکشانی کوتوله به نام کوتوله قوس متعلق بوده است که بر اثر برخورد و واکنش با راه شیری به آن جذب شده اند.
همین طور شواهدی درخصوص برخوردهای کهکشانی کوتوله با همسایه غول پیکر ما (کهکشان آندرومدا) وجود دارد. دکتر بهرام مبشر و همکارانش با کمک رصدهای طولانی با سوبارو کهکشانی دوردست به نام CosmosJ10003+DZ0146 را به دام انداختند که در فاصله حدود یک میلیارد سال نوری از زمین قرار داشت و در حال بلعیدن کهکشان کوتوله همدم خود به نام J095959+020206 Cosmos بود.
این کهکشان کوتوله حدود 330 هزار سال نوری از مرکز کهکشان ما در خود فاصله داشت و باوجود چنین فاصله ای تحت تاثیر این کهکشان در حال از دست دادن ستاره های خود است.
این برای دومین بار بود که چنین صحنه ای به تصویر کشیده می شد و پیش از این تنها یک بار تلسکوپ فضایی هابل با کمک دوربین پیشرفته نقشه برداری ACS این کار را انجام داده بود و این بار برای نخستین بار از روی زمین موفق به این رصد می شویم.
با این تفاوت که نمونه فعلی مشخصات منحصر به فردی از نور بروز می دهد. کهکشان کوتوله به واسطه قرار گرفتن در میدان گرانش کهکشان مادر و نزدیک شدن به آن ، ستاره های خود را از دست می دهد. این ستاره ها به شکل ستاره های شاره ای طولانی و باریک به طول 500 هزار سال نوری در حال دور شدن از کهکشان کوتوله هستند.
شاید باعث تعجب باشد در حالی که فاصله حرکتی 2کهکشان شما 330 هزار سال نوری است ، چگونه ممکن است ستاره ای به طول 500 هزار سال نوری ایجاد شود.
این سیستم دوگانه کهکشانی نقش معادل سیستم زمین و ماه را (البته در مقیاس کهکشانی ) بازی می کند. همان گونه آبهای سیاره زمین وقتی بر اثر گرانش قهر خود (ماه) برجسته می شود و پدیده مد اتفاق می افتد، شاهد آنیم که به دلیل تاثیر برآیند نیروها این کشیدگی ها (مد) در دو سوی سیاره رخ می دهد، یعنی آبهای زمین هم در جهت ماه و هم در جهت مخالف آن برجسته می شوند.
در این مورد هم گرانش کهکشان تحول باعث شده است نواری از ستاره ها در دو سوی کهکشان کوتوله از آن خارج شوند و در فضا امتداد یابند (یک بازو به سوی کهکشان مادر و بازوی دیگر به سوی مخالف) این کشیدگی باعث تغییر شکل کهکشان که کوتوله و سرانجام تغییر اساسی ساختار آن خواهد شد.
اطلاعاتی که از تحلیل این تصویر منحصر به فرد (چراکه طول این کمربند سیاره ای در مقایسه با نمونه قبلی بسیار بیشتر است) باعث خواهد شد کیهان شناسان بتوانند فصل تازه ای از تحول کهکشان ها را درک کنند.
اینک کیهان شناسان در انتظار یافتن نمونه های بیشتری از چنین مواردی هستند تا بتوانند دانش ما را از تحول کهکشان ها افزایش دهند و بدانند چه آینده ای در انتظار اعضای خانواده عالم خواهد بود.
گفت و گو
