آیین‌های سوگواری محرم در اردبیل

به گزارش واحد مرکزی خبر نویسنده کتاب عزاداری در اردبیل می‌گوید: پس از ظهور صفویان در گستره ایران زمین و اعلام مذهب شیعه به عنوان مذهب رسمی کشور شاهان صفوی با بهره گیری از تمام ظرفیت‌های دینی، فرهنگی و هنری آن زمان سعی گسترده‌ای را برای برگزاری هرچه باشکوهتر و تاثیر گذارتر آیینهای عزاداری امام حسین (ع) به کار بستند.

بلبلی می‌افزاید: در دوران صفوی است که شاهد اوج شعر مرثیه در رثای امام حسین (ع)، شکل گیری روش‌های عزاداری جدید همچون سینه و زنجیر زنی و شبیه گردانی هستیم.

وی اضافه می‌کند: آنچه که در عزاداری مردم شهر اردبیل و شیوه سنتی آن جلب توجه می‌کند، نظم و انضباط خاص و وجود یک شیوه نامه کم نظیر در آن است که در طی قرون متمادی مردم این شهر به آن وفادار مانده‌اند.

بلبلی می‌گوید: شبکه بندی شهر اردبیل به 6 محله اصلی شامل محلات سرچشمه، عالی قاپو، گازران، پیرعبدالملک، اوچدکان و طوی که هرکدام دارای دهها شعبه از محلات کوچکتر هستند، با تعیین دقیق زمان بندی عزاداری‌های این محلات از جمله برنامه‌های طراحی شده در قرون گذشته است که تاکنون همچنان پایدار است.

این کارشناس می‌افزاید: عزاداری این ماه در اردبیل با آیین طشت‌گذاری حسینیه میرزاده خانم در روز 26 ذی الحجه آغاز می‌شود و اهالی با طشت‌گذاری در این امامزاده به صورت رسمی به پیشواز آیین‌های عزاداری در ماه محرم می‌روند.

بلبلی می‌گوید: این آیین در استان اردبیل به مدت سه روز در تمام مساجد و حسینیه‌ها برگزار می‌شود و طی آن سوگواران پس از مدیحه سرایی و عزاداری برای سرور و سالار شهیدان، طشت‌هایی را به یاد تشنه کامی شهیدان کربلا پر از آب کرده و با زیارت کردن این طشت ها، آب آن را به عنوان تبرک روی سر و سینه خود می‌ریزند.

وی می‌گوید: بر اساس برخی روایات امام حسین(ع) در روز 27 ذی الحجه با لشکر حر بن یزید ریاحی در صحرایی بی آب و سوزان برخورد کرد و درحالی که خود و اسب هایشان تشنه بودند، امام (ع) دستور دادند تا آب‌های همراه کاروانشان در طشت‌هایی ریخته شود و لشکر حر سیراب شوند که این امر نشانگر اوج ایثار و فتوت حضرت امام حسین(ع) است و به همین خاطر مردم اردبیل با پر کردن آب در طشتها و قرار دادن آن در مسجد این رویداد تاریخی را گرامی می‌دارند.

جامعی پژوهشگر و کارشناس تعزیه نیز می‌گوید: اردبیل بیش از 600 سال در عزاداری سابقه دارد و عزاداری سرور و سالار شهیدان (ع) یک میراث ارزشمند فرهنگی برای این استان است.

او می‌افزاید: بعد از مراسم طشت‌گذاری و در نخستین روزهای ماه محرم، مردم این دیار علاوه بر شرکت شبانه در مساجد، تکایا و حسینیه ها، برای عزاداری پرشور به بازار سنتی و قدیمی شهر می‌روند که حضور دسته‌های عزاداری در بازار اردبیل نماد کارکرد اجتماعی محرم است.

این پژوهشگر اضافه می‌کند: براساس یک سنت تاریخی حرکت عزاداران در روزهای عزاداری در بازار به این ترتیب است که در ردیف اول سینه‌زنان و یا زنجیر زنان به همراه پرچم دسته، در ردیف بعدی پرچم محله و طوغ سپس گروه طبل و در ردیف آخر نیز در صورت وجود گروه اسب‌سواران قرار می‌گیرند.

وی ادامه می‌دهد: از روز دوم محرم حرکت دسته‌های عزاداری محلات 6 گانه اردبیل با زیرشاخه‌های خود در خیابان و بازار اردبیل آغاز می‌شود و تا هشتم محرم ادامه پیدا می‌کند.

جامعی می‌افزاید: دسته‌های عزا در شب‌ها به مساجد داخل شاخه خویش رفته و عزاداری می‌کنند که این هم اعمالی مانند استقبال از دسته میهمان و ادای احترام وسلام گروه طبل، شیپور و علم هنگام رسیدن به همدیگر راشامل می‌شود.

وی می‌گوید: بعد از پایان عزاداری محلات 6 گانه در شهر، در شب تاسوعا هیات‌ها و دسته‌های عزاداری در مساجد محلات همسایه تا پاسی از شب عزاداری می‌کنند به طوری که در این شب عزاداری اهالی تا اذان صبح ادامه می‌یابد و از ظهر تاسوعا عزاداران آیین شمع‌گردانی را آغاز می‌کنند و شرکت‌کنندگان با تهیه شمع به تعداد 41 عدد به نیت روز مختص به حضرت ابوالفضل‌العباس (ع) در 41 مسجد شهر اردبیل که از دیرباز بنای آنها وجود داشته است، شمع‌گردانی می‌کنند و با این حرکت عشق و ارادت خود را به ساحت باب‌الحوائج حضرت عباس (ع) نشان می‌دهند.

جامعی فلسفه اجرای آیین شمع گردانی در 41 مسجد شهر را برپا بودن 41 خیمه امام حسین (ع) در کربلا می‌داند و می‌گوید: عصر تاسوعا نیز گروه‌های مختلف عزاداری در شهر اردبیل اعم از ورزشکاران، هنرمندان، فرهنگیان و عموم مردم در مرکز شهر که به نام میدان عالی‌قاپو مشهور است و سقاخانه حضرت ابوالفضل (ع) نیز در این مکان قرار دارد، حضور می‌یابند و به عزاداری و سینه‌زنی می‌‌پردازند و در کنار آن نوحه‌خوانان هر محله مرثیه سرایی می‌ کنند.

او می افزاید:درشب عاشورای حسینی نیز براساس یک سنت تاریخی علاوه بر عزاداری‌های رایج در دهه اول محرم در برخی از مساجد تا پاسی از شب قرائت قرآن ادامه می یابد و عزاداران به یاد آخرین لحظات زندگی سراسر نور و ایمان حضرت سیدالشهدا (ع) و یاران باوفایشان اشک ماتم می ریزند و با طلوع روز عاشورا اردبیل حال و هوای دیگری پیدا می‌کند.

این کارشناس اضافه می کند: از اولین لحظات صبح عزاداران در مناطق مرکزی شهر در خیمه‌هایی که به عنوان نماد سپاه اسلام برپا شده است حضور می یابند و در سوگ شهدای کربلا بر سر و سینه می زنند.

جامعی ادامه می دهد: در این مراسم زنان و مردان تا اذان ظهر در قالب گروه‌های مختلف عزاداری و با شنیدن ندای اذان همه به یاد آخرین نماز امام حسین (ع) نماز جماعت اقامه می کنند تا این سنت حسنه نیز همچنان پابرجا و ماندگار باقی بماند.

وی می افزاید : در روز عاشورا نیز بسیاری از اهالی اردبیل با توزیع احسان و نذری به ویژه در هنگام ظهر و در منازل از عزاداران حسینی پذیرایی می‌کنند و این را نماد و نشانه‌ای از احترام و حرمت به صاحب این روز می‌دانند.

جامعی می گوید: سرانجام در غروب عاشورا، مراسم شام غریبان برگزار می‌شود و عزاداران در ماتم این روز جان گداز به سوگ می‌نشینند.