قصه های کهن ایران به تلویزیون می آیند

وقتی بوستان و گلستان سعدی، شاهنامه فردوسی، دیوان حافظ، هفت گنج نظامی و میراث گرانبهای زبان فارسی را مرور می‌کنیم، در واقع با انبوهی از ایده‌های بکر و بالقوه‌ای روبه‌رو هستیم که فعلیت آنها جز با کاربست ضمنی یا مستقیم در راستای برنامه‌سازی برای عامه مردم یا قشرها و گروه‌های سنی مختلف تحقق نخواهد یافت و چون مغزی است که نغز بودن یک بسته فرهنگی را تا حدود زیادی تضمین می‌کند.

«مرزبان‌نامه» تالیف سعدالدین وراوینی، یکی از سلسله کتب ارزشمندی است که این بار حکایات و قصه‌های آن دستمایه ساخت برنامه‌ای برای کودکان در قالب انیمیشن قرار گرفته است.

این مجموعه انیمیشن که با همان نام مرزبان‌نامه به سفارش مرکز پویانمایی صبا در حال تهیه و تولید است، سعی دارد در 26 قسمت 15 دقیقه‌ای به طور غیرمستقیم و اقتباسی قصه‌های مرزبان‌نامه را به زبانی ساده و قابل فهم برای کودکان روایت کند.

اما در این راه از خلق و ابداع کاراکترهای جدید، شخصیت‌پردازی نوآورانه فرو نمی‌گذارد و اهمیت آن را نیز اساسا می‌توان در همین گنجاندن مفاهیم محتوایی در لایه‌های فرمی اثر دانست.

طراحی شخصیت‌ها و فضای صحنه مجموعه انیمیشن مرزبان‌نامه را داوود مقدمی، کامپوزیت و تدوین کار را خلیل گرجی و نگارش متن را علی حضرت‌پور با همکاری محمد ابراهیم سلطانی‌فر به‌ عهده دارند. همچنین مونا سلطانی‌فر، ساناز عربی و سیدرضا غلامی انیماتورهای این اثر هستند و ساخت شخصیت‌ها نیز به‌وسیله فرید معتضد انجام می‌شود.

برای تهیه گزارشی از چگونگی ساخت مجموعه انیمیشن مرزبان‌نامه به محل تولید آن سر می‌زنم. با وحید حاج‌محمدی، مسئول روابط عمومی مرکز صبا تماس می‌گیرم و هماهنگی لازم انجام می‌شود.

حوالی ساعت 2 بعدازظهر به خانه‌ای دو طبقه و قدیمی که در خیابان شریعتی قرار دارد می‌رسم. بهروز سلطانی‌فر تهیه‌کننده و کارگردان کار به استقبال ما می‌آید. در این خانه نسبتا قدیمی تعدادی استودیو برای دوبله انیمیشن‌ها و فضاهای دیگر برای انجام مراحل فنی کار در نظر گرفته شده است.

همراه با تهیه‌کننده به اتاقی که خلیل گرجی و داوود مقدمی در آن به ترتیب مشغول کامپوزیت و طراحی شخصیت‌ها هستند، وارد می‌شوم. بخش‌هایی از انیمیشن مرزبان‌نامه را که در حال حاضر ساخت چهار قسمت از آن بدون انجام دوبله و میکس موسیقی به پایان رسیده است، می‌بینم. داستان اصلی در یک جنگل روایت می‌شود. یکی از شخصیت‌ها پالنگ است؛ موجودی غول‌پیکر که به نظر می‌رسد پیش از این در آثار انیمیشن تجربه نشده و بنا به گفته کارگردان با بازنویسی نویسنده خلق شده است.

در همین حال از بهروز سلطانی‌فر می‌خواهم کمی درباره ویژگی‌های کار توضیح دهد: مجموعه انیمیشن مرزبان‌نامه در 26 قسمت 15 دقیقه‌ای و با استفاده از تکنیک تلفیقی سه‌بعدی و دوبعدی در حال تولید است. در این کار از شیوه مت پینت استفاده می‌شود. در داستان‌پردازی این مجموعه به طور غیرمستقیم از مرزبان‌نامه الهام گرفته‌ایم و کاراکترها معادل بیرونی ندارند و در قصه‌های مرزبان‌نامه نمی‌توان معادلی برای آنها یافت.

در واقع در این کار، تم و خط اصلی داستان را از قصه‌های کهن پارسی موجود در مرزبان‌نامه برمی‌داریم و در ادامه، آن را با شیوه تولید هماهنگ کرده و به بازنویسی داستان‌ها می‌پردازیم.

در ساخت این کار تلاش کرده‌ایم نوعی نگاه جدید به این داستان‌ها داشته باشیم و محتوای کار دارای مجموعه‌ای از پیام‌های اخلاقی است که همراه با آن یا در خلال آن اتفاقاتی می‌افتد که به جذابیت انیمیشن کمک می‌کند.

سلطانی‌فر که پیش از این تهیه آثاری همچون مروارید سرخ، شیرهای آلپاتان و حکایت‌های مادربزرگ را به عهده داشته است درباره تعداد و تنوع کاراکتر‌های این مجموعه می‌گوید: به طور کلی در این کار حدود 40 کاراکتر فرعی و اصلی طراحی شده است که به توالی در داستان‌ها حضور می‌یابند.

وی همچنین درباره تکنیک تلفیقی به کار رفته در ساخت انیمیشن مرزبان‌نامه توضیح می‌دهد: کاراکترها سه‌بعدی نمایش داده می‌شوند؛ اما آکسسوار صحنه، افکت‌ها، تروکاژها و فضای پشت صحنه دوبعدی است.

باید بگویم در ساخت انیمیشن هیچ الزامی وجود ندارد که حتما از یک شیوه و تکنیک استفاده شود، بلکه می‌توان راهی جدا در پیش گرفت و نوآوری داشت، اما نکته‌ای که در رابطه با ساخت انیمیشن اهمیت زیادی دارد توجه به کارگروهی است.

کار گروهی باعث می‌شود شاهد نتیجه بهتری باشیم. به همین دلیل در مرزبان‌نامه من و آقای گرجی و مقدمی بیشتر تصمیمات را در تعامل با هم می‌گیریم. اساسا برای این که بتوانیم در این حرفه حرفی برای گفتن داشته باشیم باید به فرهنگ کارگروهی توجه ویژه‌ای داشته باشیم و در برابر نظرات هم انعطاف‌پذیری به خرج دهیم و بسرعت در برابر آن موضع نگیریم.

تهیه‌کننده و کارگردان مجموعه مرزبان‌نامه در ادامه گفته‌های خود کمی هم درباره چگونگی شکل‌گیری ایده اولیه و طرح کلی کار صحبت می‌کند: ارائه طرح اولیه این کار به زمانی حدود یک سال و نیم پیش بازمی‌گردد. اما به علت تغییرات مدیریتی در صبا برخی پروژه‌ها برای مدتی دست نخورده باقی ماند؛ بنابراین دوره پیش‌تولید این کار کمی طول کشید و در واقع ما حدود یک سال پیش کار را به طور جدی شروع کردیم.

یکی از دلایلی هم که دوره پیش تولید را بیشتر در نظر گرفتیم این بود که قصد داشتیم اقدامات اولیه را بخوبی انجام دهیم که در طول کار با مشکل خاصی روبه‌رو نشویم و تنها نورپردازی، رندرینگ و برخی دیگر از قسمت‌ها باقی بماند.

سلطانی‌فر ارزیابی خود را از میزان بودجه اختصاص یافته به تولید انیمیشن چنین بیان می‌کند: به نظر من اگر می‌خواهیم اتفاقات و نتایج خوبی را در بخش انیمیشن شاهد باشیم، باید تاوان آن را هم بپردازیم و ساختارشکنی کنیم.

امیدواریم اختصاص یک شبکه مجزا به انیمیشن باعث شود برآوردهای این آثار افزایش پیدا کند تا حداقل فعالان بخش انیمیشن بتوانند با خیال راحت و بدون دغدغه به فعالیت خود به بهترین شکل ادامه دهند. کار انیمیشن بسیار سخت و دشوار است، زیرا شخصیت‌ها کاملا خلق و از دل داستان‌ها بیرون کشیده می‌شوند. بنابراین باید بودجه مناسبی به این تولیدات اختصاص یابد.

داوود مقدمی، طراح شخصیت‌ها و فضاهای مجموعه مرزبان‌نامه درباره میزان فعالیت بخش خصوصی در زمینه تولید آثار پویانمایی می‌گوید: بخش خصوصی به طور جدی در حوزه تولید انیمیشن فعالیت نمی‌کند، زیرا برای بازگشت هزینه تضمینی وجود ندارد و ممکن است محصول شرکت‌ها توسط تلویزیون خریداری نشود و در نهایت شرکت‌ها متضرر شوند. در ایران همکاری با ارگان‌های غیردولتی در بخش انیمیشن به خطرپذیری نیاز دارد.