شگفتی سازی دانشمندان در مهار سرطان مغز

بیشتر متخصصان پزشکی تومور «گلیوبلاستوما» را به‌عنوان شایع‌ترین و در عین حال مهاجم‌ترین و بدخیم‌ترین نوع تومور مغزی می‌شناسند؛ عارضه‌ای که نه‌فقط در ایران، بلکه در سراسر جهان، قربانیان زیادی می‌گیرد. دکتر حمیدرضا خیاط کاشانی، دانشیار دانشگاه علوم پزشکی شهید بهشتی در این‌باره به جام‌جم می‌گوید: «به دلیل نبود هیچ‌گونه درمان مؤثر، حتی سرسخت‌ترین پروتکل‌های درمانی مثل جراحی‌های پیچیده، رادیوتراپی و شیمی‌درمانی هم حریف آن نمی‌شوند و طول عمر مبتلایان را به کمتر از یک‌سال محدود می‌کنند.»، اما با این حال، محققان ایرانی با دستیابی به یک فناوری پیشرفته، برای نخستین‌بار در کشور سراغ روشی نوین برای درمان این بیماری رفته‌اند که نتیجه‌ای امیدوارکننده داشته است. دکتر خیاط کاشانی، عضو تیم مطالعات انسانی این طرح می‌گوید: «دستکاری ژنتیکی ویروس، همان روش نوینی است که برای درمان بیماران مبتلا به این تومور بدخیم، استفاده کردیم. در این روش خلاقانه، ژنتیک ویروسی به نام انکولیتیک دستکاری شده است و با حذف عوامل بیماری‌زا و قرارگیری پروتئین‌های خاص در سطح آن، ویروس به سلول‌های بدخیم تومور حساس شده و به آنها می‌چسبد.» آن‌طور که او توضیح می‌دهد، مکانیسم عملکرد این سلاح بیولوژیک دوگانه است؛ اول این‌که ویروس با چسبیدن به سطح سلول بدخیم و تزریق ژنوم خود، درون آن تکثیر شده و سلول را متلاشی می‌کند تا ویروس‌های جدید با خروج از سلول تخریب‌شده، سراغ سلول‌های سرطانی بعدی بروند. از سوی دیگر، این روش با تغییر محیط پیرامون تومور، سیستم ایمنی بدن را که پیش از این قادر به شناسایی سلول‌های سرطانی نبود، هوشیار می‌کند به‌طوری که با متلاشی شدن تومور و قرارگیری اجزای آن در معرض سیستم ایمنی، بدن سرانجام دشمن مخفی خود را شناسایی کرده و برای نابودی آن دست به کار می‌شود. این رویکرد متفاوت و نوآورانه در نابودی تومور، حالا امید‌های جدیدی را برای نجات بیماران مبتلا به این تومور مغزی، در ایران زنده کرده است. 
در انتظار قدم بعدی
اما آنچه این روش را به یک نوآوری مهم در درمان تومور‌های بدخیم مغزی تبدیل کرده، استفاده از شیوه‌ای متفاوت برای نابودی مستقیم تومور است؛ روشی که در بیمارستان امام‌حسین (ع) انجام شده و به گفته دکتر خیاط کاشانی در استفاده از ویروس انکولیتیک، باید از طریق جراحی و با تزریق ویروس در محل ضایعه انجام شود تا اثر خود را همان‌جا بگذارد. او ادامه می‌دهد: «این درمان درواقع فاز نخست یک مسیر پژوهشی است و در کشور‌های بسیار معدودی در جهان انجام شده؛ روشی نو که پژوهشگران به آن امید زیادی دارند و معتقدند می‌تواند در آینده برای درمان تومور‌های مغزی و حتی سایر تومور‌های بدخیم نیز مورد استفاده قرار گیرد.» دانشیار دانشگاه علوم پزشکی شهید بهشتی با اشاره به این‌که فاز یک با موفقیت همراه بوده و هدف اصلی آن، بررسی بی‌خطربودن روش و تعیین حداکثر دوز قابل استفاده‌است، عنوان می‌کند: «بیماران شرکت‌کننده در این مرحله، افرادی بودند که با وجود جراحی، رادیوتراپی و شیمی‌درمانی، تومورشان دوباره عود کرده بود؛ بیمارانی که به‌طور معمول تنها سه تا شش ماه زنده می‌مانند. با این حال، در بیشتر موارد، اجرای این روش موجب شد تومور یا به‌طور کامل از بین برود یا به‌طور قابل‌توجهی کوچک شود.» به‌این ترتیب باید تاکید کرد که دستاورد پزشکی اخیر نمونه‌ای روشن از یک کار کاملا چندرشته‌ای است؛ از انکولوژی، پاتولوژی، مغز و اعصاب و جراحی گرفته تا بیوتکنولوژی، تکثیر ویروس، مطالعات آزمایشگاهی، آزمون‌های حیوانی و در نهایت فاز مطالعات انسانی و... که همگی در کنار هم قرار گرفته‌اند تا این مسیر نوین درمانی شکل بگیرد. دکتر خیاط‌کاشانی می‌افزاید: «نتایج اولیه امیدوارکننده است به‌طوری که عمده بیمارانی که در ماه‌های اخیر این روش روی آنها انجام شده، همچنان زنده‌اند و در تصویربرداری‌ها، تومور در برخی موارد محو شده، یافته‌ای که بسیار قابل توجه به شمار می‌رود.» این روش تاکنون روی ۹ بیمار در فاز اول اجرا شده؛ و فاز دوم نیز با ۲۶ بیمار در حال پیگیری است. برای مقایسه، در ژاپن مطالعه روی ۱۹ بیمار انجام شده بود؛ هرچند ویروس مورد استفاده آنها با نمونه ایرانی متفاوت است. با این حال، نتایج به‌دست آمده در ایران نیز بسیار امیدوارکننده توصیف می‌شود. 
ایران در قله
به‌این ترتیب دانشمندان ایران نیز مانند محققان ژاپن، چین و آمریکا توانسته‌اند از این روش برای درمان بیماران استفاده کنند؛ فناوری‌ای که به‌دلیل وابستگی شدید به دانش پیشرفته مهندسی ژنتیک و زیرساخت‌های بسیار تخصصی، تنها در اختیار پنج کشور دنیا قرار دارد. 
 دکتر خیاط کاشانی در این‌باره توضیح می‌دهد: «ویروس‌ها در مقیاسی بسیار ریز و با ساختاری به‌شدت حساس، نیازمند دستکاری‌های دقیق ژنومی هستند و همین موضوع، طراحی و تولید آنها را به کاری دشوار، پرهزینه و کاملا فناورانه تبدیل کرده است؛ مسیری که فقط تعداد معدودی از کشور‌ها توان ورود به آن را دارند. رسیدن این فناوری به مرحله مطالعات بالینی در جهان هنوز محدود است و ایران اکنون در زمره همان کشور‌های معدودی قرار گرفته که توانسته است این دانش را از سطح فاز اول عبور دهد و به فاز دوم برساند.» 
هرچند این مسیر هنوز در مراحل اولیه قرار دارد، اما حضور ایران در جمع پیشگامان این حوزه، نشانه‌ای روشن از توان علمی و فناورانه کشور در ورود به مرز‌های نوین درمان‌های ضدسرطان است؛ مسیری که امید می‌رود در آینده به یکی از روش‌های مؤثر برای مهار برخی تومور‌های بدخیم تبدیل شود و بار دیگر ظرفیت‌های شگفت‌انگیز دانش بومی‌مان را در محافل علمی جهان ارتقا ببخشد. در صورت موفقیت‌آمیز بودن فاز دوم این مطالعه، این روش می‌تواند در شمار درمان‌های برتر و بسیار مورد توجه برای تومور‌های بدخیم قرار گیرد. 
امیدوار به آینده
به گفته دکتر خیاط کاشانی، عضو تیم مطالعات انسانی این طرح، یکی از مهم‌ترین نکات مثبت این روش، نبود عوارض جدی و محدودکننده در بیماران بوده است. در درمان‌های پزشکی، عوارض معمولا براساس شدت درجه‌بندی می‌شوند و برخی از آنها در سطوح بالا، عملا ادامه درمان را ناممکن می‌کنند. او ادامه می‌دهد: «اما در این روش درمانی، هیچ عارضه‌ای در درجه چهار و پنج مشاهده نشده است. هرچند در برخی بیماران عوارض کوتاه‌مدت در حد درجه سه گزارش شده، اما این موارد نیز به شکلی نبود که مانعی برای ادامه روند درمان ایجاد کند.» به‌طور کلی آنچه این روش را خاص و متمایز می‌کند، فاصله گرفتن از مسیر‌های متداول درمانی مانند جراحی، شیمی‌درمانی و رادیوتراپی و حرکت به سمت درمان‌های زیست‌فناورانه است؛ مسیری که امروز در دنیا با جدیت دنبال می‌شود و بسیاری از امید‌های آینده درمان سرطان، به توسعه همین روش‌های بیوتکنولوژیک گره خورده است. 
از تخصص امروز تا حمایت فردا
هرچند این روش تا پیش از پایان فاز دوم بالینی به‌عنوان یک پروتکل درمانی رسمی قابل ارائه نیست، اما موضوع هزینه‌های آن از همین حالا هم می‌تواند به‌عنوان یکی از دغدغه‌های مهم برای بیماران مبتلا به تومور سرطانی مطرح باشد؛ موضوعی که دکتر حمیدرضا خیاط‌کاشانی در این‌باره، به جام‌جم می‌گوید: «واقعیت این است که درمان‌های مبتنی بر بیوتکنولوژی، به دلیل فرآیند‌های بسیار پیچیده دستکاری ژنتیکی ویروس، تکثیر، زنجیره انتقال خاص و نیاز به جراحی‌های متعدد، در زمره گران‌ترین خدمات پزشکی جهان قرار دارند؛ به‌عنوان نمونه، در کشور ژاپن که یکی از این ویروس‌های مهندسی‌شده برای تومور‌های بدخیم مغزی تأیید شده است، هزینه درمان به رقمی نزدیک به ۷۰ هزار دلار می‌رسد. گرچه برآورد‌ها نشان می‌دهد هزینه نهایی این درمان بومی در کشور بسیار کمتر از نمونه‌های خارجی خواهد بود، اما همچنان دسترسی عمومی به آن نیازمند حمایت‌های جدی دولتی و تحت پوشش قرار گرفتن توسط سازمان‌های بیمه‌گر است تا این دستاورد علمی نخبگان ایرانی، به دلیل موانع مالی از دسترس بیماران نیازمند دور نماند.»