غربت زبان فارسی در هند

حسن ذوالفقاری، مدیر گروه آموزش زبان فارسی فرهنگستان زبان و ادب فارسی در این باره به خبرنگار ما می‌گوید: با این‌که کشور هند یکی از مراکز زبان و ادبیات فارسی در گذشته بوده، اما امروز شاهد هستیم این زبان در هند مورد بی‌توجهی قرار گرفته است.

وی می‌افزاید: در گذشته بسیاری از ادیبان و شاعران و چهره‌های سرشناس در هند زبان فارسی را رواج دادند، به طوری که هند از جمله جاهایی بود که زبان فارسی در آن گسترش یافت، اما امروز زبان فارسی در هند رو به افول است. ذوالفقاری که عضو انجمن نقد ادبی نیز هست، ادامه می‌دهد: حتی بسیاری از متون ادبیات فارسی و نسخه‌های خطی فارسی که در هند موجود است متاسفانه این روزها در شرایط بدی نگهداری می‌شود و آینده این نسخ در هاله‌ای از ابهام است.

وی توجه جدی مراکز فرهنگی به نجات این نسخه‌ها را خواستار شده و می‌افزاید: مراکز و نهادهای فرهنگی باید به صورت بسیار جدی تر در کشور هند فعالیت کنند تا دوباره زبان فارسی به روزهای اوجش در این کشور برگردد.

ذوالفقاری می‌گوید: در حال حاضر تعداد محدودی از مراکز فرهنگی در کشور هند در رابطه با زبان فارسی فعالیت می‌کنند. خانه‌های فرهنگ باید بسیار بیش از این فعال باشند و دیگر مراکز فرهنگی هم باید به کمک زبان فارسی در هند بیایند.

این عضو وابسته فرهنگستان زبان و ادب فارسی همچنین ادامه می‌دهد: راه‌اندازی بنیاد سعدی اقدام خوبی است که می‌تواند باعث شود این بنیاد تصدی فعالیت‌های مربوط به زبان فارسی در هند را عهده‌دار شود.

وی درباره توجه فرهنگستان زبان و ادب فارسی به موضوع کمرنگ شدن جایگاه زبان فارسی در هند می‌گوید: فرهنگستان به صورت مستقیم مسئول این امر نیست. وظیفه فرهنگستان کارهای پژوهشی است. در حال حاضر گروه آموزش زبان فارسی در فرهنگستان روی بحث آموزش در ایران و کشورهای فارسی زبان تمرکز دارد. گروه برون مرزی فرهنگستان هم بیشتر در کشورهای افغانستان و تاجیکستان فعالیت می‌کند. در گروه شبه‌قاره نیز بیشتر فعالیت‌های تحقیقی و پژوهشی مثل دانشنامه زبان و ادب فارسی در هند صورت می‌گیرد.

ذوالفقاری همچنین به وضعیت بد آموزش زبان فارسی در هند اشاره کرده و می‌گوید: گرچه در کشور هند رشته زبان و ادبیات فارسی در مقطع دکتری تدریس می‌شود اما شاهد هستیم بسیاری از استادان آنجا بخوبی فارسی صحبت نمی‌کنند. بنابراین ضرورت دارد برنامه‌هایی در ایران در نظر گرفته شود تا به این استادان آموزش دهیم.

ابوالقاسم رادفر، استاد زبان و ادبیات فارسی پژوهشگاه علوم انسانی و مطالعات فرهنگی نیز در این باره به خبرنگار ما می‌گوید: متاسفانه امروز بسیاری از نسخه‌های خطی به زبان فارسی در کشور هند وجود دارد که در وضعیت بسیار بدی نگهداری می‌شود و هیچ برنامه‌ای برای انتقال آنها به ایران وجود ندارد.

وی با اشاره به گسترش زبان انگلیسی به عنوان زبان جهانی، ادامه می‌دهد: باید گفت امروز دیگر زبان فارسی مثل گذشته در هند خواهان ندارد و اگر می‌خواهیم حداقل متون فارسی در این کشور به زبان فارسی منتشر شود، نیاز به اختصاص بودجه و برنامه‌ریزی منسجمی است.

رادفر به بازار کار فارغ‌التحصیلان رشته زبان و ادبیات فارسی در هند نیز اشاره کرده و می‌گوید: متاسفانه دانشجوی مقطع دکتری که در هند زبان فارسی تحصیل می‌کند، به آینده شغلی خود امیدوار نیست، چون بسیاری از فارغ‌التحصیلان رشته زبان و ادبیات فارسی در کشور هند بیکار هستند و چشم‌اندازی برای بازار کار خود ندارند.

وی که در زمینه زبان و ادبیات فارسی در هند کارهای زیادی انجام داده است، خاطرنشان می‌کند: امروز بازار کار برای فارغ‌التحصیلان رشته زبان و ادبیات فارسی در پاکستان بهتر از هند است. حتی دانشجویان زبان فارسی در پاکستان قبل از تمام شدن دانشگاه بازار کار دارند، اما در هند که روزگاری زبان فارسی در آن اعتلا داشت، چنین چیزی نیست.

رادفر از نهادهای فرهنگی بخصوص سازمان فرهنگ و ارتباطات اسلامی خواست بیشتر به مقوله زبان و ادبیات فارسی در هند توجه کند.

چندی پیش نیز علیرضا قزوه، رئیس مرکز تحقیقات زبان فارسی دهلی‌نو در گفت‌وگو با مهر گفته بود: زبان فارسی در هند امروزه به زبان انگلیسی و اردو تدریس می‌شود و حتی استادان فارسی نیز به آن تسلطی ندارند و همین موضوع باعث شده زبان فارسی دوره عسرتش را در هندوستان سپری کند.

قزوه اعتقاد دارد: حضور و علاقه‌مندی مردم هند به زبان فارسی در چند قرن گذشته تا اندازه‌ای بوده که حتی برخی نمایندگان عرفان ایرانی در قرن چهارم و پنجم هجری به کشمیر سفر کردند و گزارش‌هایی نیز از این حضور موجود است که البته بخش اعظمش امروز به صورت نسخ خطی در هند هست. به عنوان مثال در قرن چهارم دو نفر از علمای طیفوریه در کشمیر یا قدیمی‌ترین عارف موجود در لاهور با نام داتا گنج به زبان فارسی سخن می‌گفته‌اند.

وی می‌گوید: عرفان و تصوف اسلامی و ایرانی در هند در قرن‌های پنج و شش حضور داشته است و در پی حمله محمود غزنوی به هندوستان نیز این زبان را بیش از پیش به این سرزمین هدایت کرد و رفته‌رفته فارسی ‌زبان فرهنگ و تجارت در هند شد و گسستی هم نداشت تا زمانی که انگلیسی‌ها هند را مستعمره خود می‌کنند. بعد از این واقعه نیز حتی انگلیسی‌ها تا چند سال مجبور بودند کتاب فارسی و تاریخ فارسی منتشر کنند که البته به دلیل نگاه آنها برای نفوذ در فرهنگ هندوستان این موضوع برای آنها قابل تحمل بود.

قزوه می‌افزاید: امروزه اگر به زبان و ادب فارسی در قالب نسخ خطی نگاه کنیم هندوستان حتی بیشتر از ایران سخن برای گفتن دارد و بیشترین گنجینه نسخ خطی از حیث کمیت و تنوع در آنجا موجود است و حتی تا شصت هفتاد سال قبل نیز این نسخ به شکل سنتی حفظ و منتقل می‌شد.

این شاعر همچنین می‌گوید: زبان فارسی امروز در هند با این‌که جزو بیست و چند زبان رسمی و پذیرفته شده دولت هند است اما بسیار غریبانه روزگار سپری می‌کند. انگلیسی و اردو و حتی زبانی‌هایی مثل بنگالی امروز احاطه فارسی در هند را از آن گرفته‌اند. هندی که در زمان قاجار 50 درصد مردمش فارسی صحبت می‌کرده‌اند امروزه کمتر از یک درصد از مردمش فارسی می‌دانند و با آن صحبت می‌کنند.

وی ادامه می‌دهد: در دانشگاه‌های هند امروز زبان فارسی به وسیله متونی به زبان اردو و انگلیسی تدریس می‌شود و زبان ما حتی در دپارتمان خودش در دانشگاه‌های هند غریب است و در برخی دانشگاه‌ها استادان زبان فارسی حتی نمی‌توانند یک سلام و علیک با این زبان با دانشجویان خود بکنند.

به گفته قزوه، در دپارتمان‌های زبان فارسی در هند پایان‌نامه دانشجویان به زبان انگلیسی نوشته می‌شود و تدریس این رشته نیز به همین زبان انجام می‌پذیرد و این موضوع وضعیت زبان فارسی را در هند در حالت اورژانسی قرار داده است تا جایی که به طور تقریبی کسانی که امروزه بتوانند به زبان فارسی سخنرانی کنند یا متن خوبی به فارسی بنویسند حتی 50 نفر هم نیست و زبان فارسی دوران عسرتش را در هند سپری می‌کند که مشابه وضعیتی است که برای زبان سانسکریت امروزه در هند وجود دارد.

شاعر مجموعه شعر «صبح بنارس» می‌افزاید: ایران هنوز به بازار نشر هند که عقبه انگلیسی دارد نفوذ نکرده است. انگلستان در بازار ارزان هند به دنبال چاپ کتاب‌هایی است که در کشور خودش مصرف دارد. یعنی شما می‌توانید حجم بالایی از کتاب را در چاپخانه‌های هند ببینید که پس از انتشار با کشتی به انگلستان روانه می‌شود.