ترجمه‌ای در قبای تالیف

او اهل ولایت خوارزم بود و چون تولدش برحسب تصادف در بیرون این ولایت مهم و تاریخی حادث شد به بیرونی اشتهار یافت. چند سالی با مامونیان خوارزم سروکار داشت. آن‌گاه در شهر جرجان به دربار شمس المعالی قابوس بن وشمگیر راه یافت که اثر ارجمند خود «آثار الباقیه عن القرون الخالیه» در آنجا نوشت ( به سال 390 ه.ق) و آن را به نام قابوس مصدر کرد. می‌توان گفت یکی از عوامل خوشنامی قابوس بن وشمگیر زیاری در این کشور همین حمایت او از ابوریحان و تالیف آثار الباقیه در دربار دانش‌پرور اوست. ابوریحان چند سال نیز در سفر و حضر با سلطان محمود غزنوی حشر و نشر داشت و در بیشتر جنگ‌های سلطان با هند همراه او بود. سفرهای متعدد به هند و اقامت‌های متناوب در آن کشور این فرصت مغتنم را برای او به وجود آورد که با زبان سانسکریت کاملا آشنا شود. علوم و فلسفه‌های متداول را بیاموزد و با یک دید تحقیقی باریک و ژرف به مقایسه آنها با یکدیگر بپردازد و بر دامنه احترام‌انگیز علم و اطلاعات خود به نحو تحسین‌برانگیزی بیفزاید. کتاب ارجمند «تحقیق ماللهند» ماحصل این سفرها و اقامت‌ها و مشاهدات و مباحثات است. فعالیت‌ها و ابتکارات علمی معتنابه و حتی هنوز با معیارهای علم جدید، مقبول و مورد اعتمادش از او در جهان علم شخصیتی بی‌بدیل و وزنه‌ای پرهیبت به وجود آورده است.

تثلیث زاویه، تصویر جسم‌نما برای تسطیح کره، شرح‌شمار هندی، تعیین دقیق طول و عرض‌های شهرها و ... و ... در ریاضیات و هندسه و جبر و مقابله از حد احصا خارج است هرچند که آثار مکتوب او را 131 جلد می‌دانند که قانون مسعودی و التفهیم لاوائل صناعه التنجیم و صیدنه در مفردات پزشکی از آن جمله‌اند.

کتاب اخیرالذکر یعنی صیدنه که از امهات کتب علمی ابوریحان و توسعا ایران و جهان اسلام است توسط قاضی جلال‌الدین ابوبکر علی بن عثمان کاسانی در زمان یکی از پادشاهان هند (دهلی)‌ از زبان عربی ـ که ابوریحان معمولا آثار خود را طبق رسم و عرف آن زمان‌ها به این زبان می‌نگاشته ـ به فارسی ترجمه شده است و خوشبختانه نسخی از آن در کتابخانه‌های مهم ترکیه، هند، ایران، بریتانیا و ... وجود دارد که مورد استنساخ و مقابله نستوهانه، دقیق علمی و اطمینان‌بخش استادان گرانمایه دکتر منوچهر ستوده و ایرج افشار قرار گرفته‌اند. دکتر ستوده و استاد ایرج افشار در عرصه پژوهش‌های علمی و کتابشناسی ایران 2 چهره روشن و پراحترام هستند که بی‌هیچ دودلی از افتخارات کشور ما در زمان حاضر هستند.

در مقدمه مفصلی که استاد افشار بر این کتاب نوشته‌اند سوابق و ویژگی‌های این کتاب و ترجمه مذکور و نیز تلاش‌هایی که قبل از ایشان توسط استاد فقید مجتبی مینوی در تصحیح و تنقیح آن صورت گرفته و مشخصات نسخ موجود در کتابخانه‌های جهان را ذکر کرده‌اند و از ترجمه روسی این کتاب نیز سخن به میان آورده‌اند. مصححان دانش‌پژوه ارجمند یادداشت‌ها و فهرست‌های ارزنده‌ای بر این کتاب دو جلدی افزوده‌اند که جای بسی شکرگزاری و سپاس از این دو بزرگوار است. از جمله:

ـ‌ مراجع عمومی و اختصاصی درباره صیدنه در زبان‌های عربی، فارسی و اروپایی

ـ‌ فهرست مفردات براساس زبان‌ها و لهجه‌ها

ـ فهرست لغات با ارجاع به صفحات

ـ فهرست اعلام اشخاص حقیقی و مجازی

ـ فهرست اعلام جغرافیایی

ـ فهرست اعلام اقوام و قبائل

ـ فهرست کتب

برای نشان دادن گوشه‌ای از اهمیت این کتاب علمی و زحمتی که مصححان تحمل کرده‌اند کافی است گفته شود که فهرست عام مفردات به ترتیب حروف الفبایی از آب و آب انگبین تا هنگل و هبل حدود 97 صفحه است که در هر صفحه دو ستونی تقریبا 65 عنوان از مفردات با نام‌های اشهر دیگرشان (داخل پارانتز) آورده شده و تلفظ یونانی آنها نیز ارائه شده، مثلا: ابوسنا فلس که همان جاوشیر است با فروقوس که زعفران خودمان است.

عکس‌های جالب و راهگشایی از نسخه‌های خطی صیدنه در زبان‌های عربی و فارسی از جمله نسخه عربی مورخ 678 هجری قمری و صفحه عنوان نسخه عربی خط عبدالرزاق بغدادی و صفحه آخر نسخه موزه بریتانیا و نسخه‌ای که «پنجشنبه بیست‌ویکم ماه رجب سال 737 درگذشته از هجرت پیغامبر بر حق رسول صلی‌الله‌علیه و آله ...» درشهر خوارزم کتابت شده چاپ شده است.

کلماتی که در نسخ مورد استنساخ و مقابله از نظر مصححان اشتباه یالایقرء بوده با قرائن و دلایل تصحیح شده یا کلمات صحیح و اصلاح شده پیشنهاد شده‌اند. ترجمه فارسی کتاب دوجلدی صیدنه ابوریحان جمعا در 1156 صفحه با قطع وزیری از سوی انتشارات دانشگاه شهید بهشتی به نحوی شایسته و بایسته چاپ و منتشر شده است.

در چاپ این اثر نفیس که به گیاهان دارویی (رده‌بندی، داروشناسی) مربوط می‌شود مرکز تحقیقات اخلاق و حقوق پزشکی دانشگاه علوم شهید بهشتی و قطب علمی تاریخ ادبیات فارسی این دانشگاه همکاری و معاضدت داشته‌اند.

برای استاد فقید ایرج افشارطلب رحمت و غفران نموده و طول عمر توام با تندرستی دکتر منوچهر ستوده را از خداوند مسالت دارد.

سیدمحمود سجادی / جام‌جم