قصه دلار در اقتصاد ایران

عددی که قیمت دلار در سال 60 شاهد آن بود، با عددی که در روزهای اخیر شاهد آن هستیم، حکایت از همان مسیر پرفراز و نشیب دارد. قیمت دلار در ایران مانند هر کشور دیگری متاثر از عوامل سیاسی، اقتصادی، اجتماعی، روانی و بین‌المللی است. حال فراز و نشیب‌های کشور در این 30 سال از جنگ تحمیلی گرفته تا دوران بازسازی و ثبات اقتصادی و تحریم و سرانجام امروز به وضوح تغییرات و تاثیرات این عوامل در قیمت دلار را نشان می‌دهد.

نگاهی به نقطه آغازین مقایسه قیمت دلار در 30 سال گذشته با نقطه پایان آن در روزهای میانی دی‌ماه 90 نشان می‌دهد قیمت دلار در این مدت 200 برابر شده است. یعنی از 8 تومان سال 60 به حدود 1600 تومان این روزها (اگر در زمان چاپ این گزارش حدود قیمت همان 1600 تومان مانده باشد و بالا و پایین نشده باشد) افزایش یافته است. حال اگر بخواهیم این 200 برابر را به درصد تبدیل کنیم، باید بگوییم قیمت ارز در این مدت حدود 20 هزار درصد افزایش یافته است.

بدیهی است فراز و نشیب‌های کشور در زمینه‌های مختلف در این رشد قیمت دلار تاثیر تمام و کاملی داشته و بسیاری از این افزایش‌ها اجتناب‌ناپذیر و ضروری نیز بوده است، اما اگر با منطق اعداد و ارقام به ماجرا نگاه کنیم، باید گفت 20 هزار درصد، همان 20 هزار درصد است، صرف‌نظر از هر علت و معلولی که بر چرایی آن تاثیرگذار بوده است.

نگاهی به سیر قیمت دلار در 30 سال گذشته نشان می‌دهد که ما هر 10 سال یکبار شاهد رشد قیمت دلار بوده‌ایم.

با این حال اندازه افزایش قیمت ارز در هر یک از 3 جهشی که طی این مدت اتفاق افتاد، یکسان نبوده است.

در طول دهه 60 با این که این دهه 2 ماجرای بزرگ کشور یعنی اوج جنگ تحمیلی، پایان آن و آغاز دوران بازسازی اتفاق افتاد و ایران از نظر سیاسی، اقتصادی و بین‌المللی دوران فوق‌العاده حساسی را تجربه کرد، اما سیاست‌های تعیین‌شده که بیشتر بر محور صرفه‌جویی فوق‌العاده در مصرف ارز و کنترل تقاضای آن می‌چرخید، باعث شد با وجود کمبود شدید درآمدهای ارزی، قیمت دلار افزایش نیابد.

براساس آمار رسمی منتشره، متوسط درآمد ارزی ایران در دهه 60 از 11 میلیارد دلار فراتر نمی‌رفت. چرا که در دوران جنگ و به ویژه فاصله سال‌های 66 تا 68 به علت حمله آمریکا به تاسیسات نفتی ایران در خلیج فارس و جنگ نفتکش‌ها، فروش نفت ایران کاهش یافته بود. حتی پایان جنگ و آغاز بازسازی در 2 سال پایانی دهه 70 نیز به فوریت نتوانست درآمد ارزی ایران را افزایش دهد. چرا که خرابی‌های ناشی از جنگ باز هم محدودیت‌های فروش نفت را پابرجا کرده بود و رفع این محدودیت‌ها زمان لازم داشت. با این وجود شاهد هستیم که در طول سال‌های دهه 60 حداقل قیمت دلار 6 تومان و حداکثر آن 9 تومان است و این دهه قیمت دلار را در همین حد فاصل به پایان می‌برد.

با این حال آغاز دهه 70 با ایجاد یک شوک قیمتی در نرخ دلار همراه بود. قیمت دلار در طول یک سال از 6 تومان به 145 تومان افزایش یافت. یعنی حدودا 24 برابر شد یا 2300 درصد افزایش یافت. دهه 70 را می‌توان اوج اجرای سیاست‌های انبساطی اقتصادی برای رونق‌زایی و حرکت به سوی اقتصاد آزاد ارزیابی کرد. چرا که اجرای پروژه‌های متعدد برای بازسازی کشور پس از جنگ در حال اجرا بود و کشور نیاز به درآمد بیشتر داشت.

آمار رسمی نشان می‌دهد در این سال‌ها استقراض خارجی به میزان حدود 18 میلیارد دلار از طریق وام نقدی، فاینانس، بیع متقابل، ری‌فاینانس و سایر روش‌های تامین مالی در دستور کار دولت قرار گرفت و روشن است که برای تبدیل هرچه بیشتر این دلارهای قرض گرفته شده به ریال، نیاز به افزایش قیمت ارز بود.

اینچنین بود که در تمام سال‌های دهه 70 رشد قیمت دلار تداوم یافت؛ به طوری که قیمت دلار از 145 تومان در آغاز سال 71 با 30 تومان رشد در پایان سال 80 به 175 تومان رسید.

با این وجود به‌جز 3 سال اول این دهه که قیمت دلار سالانه افزایش یافت، 7 سال بعدی قیمت دلار در رقم 175 تومان ثابت نگاه داشته شد تا فعالان اقتصادی امکان سرمایه‌گذاری بلندمدت و قابل مقایسه بیابند. به عبارت بهتر، دلار پس از جهش 2300 درصدی خود در سال 71 و رسیدن به 145 تومان،‌ در سال 72 و 73 به ترتیب با 20 و 10 تومان افزایش روبه‌رو شد و از این سال تا سال 80 ثابت باقی ماند.

با آغاز دهه 80 قیمت دلار میل به رسیدن به قله‌های بالا و بالاتر کرد؛ چراکه دهه دوم به اتمام رسیده و نیاز به یک افزایش دیگر بود.

این چنین بود که بلافاصله در سال 81 قیمت دلار با 620 تومان جهش از 175 تومان به 795 تومان رسید، ‌یعنی قیمت دلار یک ساله 4 برابر شد یا حدود 300 درصد افزایش یافت.

به‌زعم سیاستگذاران اقتصادی، این افزایش قیمت پایانی بر سیاست چندنرخی دلار بود؛ چراکه دولت وقت اعلام کرد از ارائه ارز به چند قیمت مختلف که گاه به 16 قیمت می‌رسید، خودداری کرده و ارز را با قیمت رسمی به هرکس به هر میزان که بخواهد، واگذار می‌کند.

با این حال حکایت قیمت دلار در دهه 80 با 2 دهه قبل از آن از زمین تا آسمان متفاوت بود؛‌ چراکه قیمت دلار رشد آرام و موزون خود ـ که بعضا بسختی قابل احساس بود ـ را از دست داد و رشد آن سرعت گرفت.

نگاهی به تغییرات قیمت ارز در این سال‌ها نشان می‌دهدقیمت دلار در دهه 80 یک رشد ثابت و پایدار ولی اندک را در هر سال تجربه کرده است .به عنوان مثال، قیمت ارز در سال 82 به نسبت سال 81 معادل 33 تومان افزایش یافته و از 795 به 828 تومان رسیده است. در سال 83 به نسبت سال 82 نیز قیمت دلار افزایش 39 تومانی را شاهد است و به 871 تومان جهش کرد.

سال 84 نیز قیمت دلار مرز 900 تومان را پشت سر گذاشت و در سال 85 به 919 تومان، در سال 86 به 928 تومان، در سال 87 به 957 تومان، در سال 88 به 983 تومان و سرانجام در سال 89 با عبور از مرز 1000 تومان به 1036 تومان افزایش یافت.

اگر ملاک قیمت ارز در سال جاری را متوسط بهای دلار در نیمه دوم دی‌ماه در نظر بگیریم، قیمت ارز از سال 89 تا سال 90 حدود 550 تومان افزایش یافته است. نگاهی به رشد قیمت دلار در دهه 80 نشان می‌دهد که قیمت دلار در طول این دهه حدود 805 تومان افزایش یافته و از 795 تومان سال 81 به 1600 تومان این روزها رسیده است. به عبارت بهتر، قیمت دلار در این دهه 2 برابر شده یا 100 درصد افزایش یافته است.اگر آن را برای میانگین این 10 سال حساب کنیم افزایش زیادی به نظر نمی رسد .

اول فروردین 90، قیمت رسمی و مرجع دلار 1036 تومان و قیمت بازار آزاد آن نیز همین حدود بود. اما افزایش قیمت بازار آزاد ارز در ماه‌های اولیه سال به آرامی آغاز و در پایان بهار شدت گرفت. نگاهی به منحنی افزایش قیمت دلار در 30 سال گذشته، یک صخره‌نوردی بزرگ را در فاصله سال‌های 89 و 90 را نشان می‌دهد با این نکته که منحنی قیمت دلار در سال 90 خود حکایت مفصل و جداگانه دارد.

در مجموع مطالعه رفتار نرخ ارز در 30 سال گذشته نشان می دهد تقریبا هر 10 سال یک جهش بزرگ در قیمت ارز در کشور اتفاق افتاده است که برخی از آنها ارادی و برخی غیر ارادی بوده است .

جهش امسال به عنوان سومین جهش 30 سال اخیر به نسبت کوچک تراز 2 جهش قبلی به نظر می رسد اما این امر نمی تواند توجیهی برای کم توجهی به عواقب آن باشد.