موزه پارینه سنگی زاگرس

کرمانشاه روزگاری بس طولانی در تاریخ و تمدن دارد؛ نه تنها در ایران بلکه در تمام جهان. بدون شک در سفر به این شهر، دیدن کتیبه بیستون و طاق زیبای بستان و معماری شکوهمند آن از نگاه تیز و کنجکاو شما به دور نخواهد ماند و ما امیدواریم موزه‌ها نیز در برنامه سفر شما جایگاه خاص و ویژه‌ای داشته باشند.

حال که نوبت به این بخش از سفر شما رسیده است ترجیح می‌دهید کدام یک از موزه‌ها را ببینید؛ موزه سنگ طاق‌بستان، موزه تاریخ طبیعی دانشکده کشاورزی کرمانشاه، موزه مردم‌شناسی کرمانشاه، موزه پوشاک و زیورآلات استان کرمانشاه، موزه خط و کتابت کرمانشاه یا... دیدن همه آنها به شرط داشتن زمان و فرصت کافی توصیه می‌شود اما برای شما یک پیشنهاد بسیار ویژه هم داریم، آن هم رفتن به موزه «پارینه ‌سنگی زاگرس» است؛ موزه‌ای که اگر چه تنها 4 اتاق دارد اما در تمام خاورمیانه بی‌نظیر است و در جهان نیز جایگاه ویژه‌ای دارد.

نشانی مجموعه تکیه بیگلر بیگی ـ که موزه پارینه‌سنگی هم در آن واقع شده است ـ را می‌توان از هر پهلوان این دیار سراغ گرفت تا شما را به خیابان مدرس راهنمایی کند. راستی خود این تکیه هم که ‌سال 1309توسط عبدالله‌خان فراش‌باشی مشهور به بیگلربیگی تاسیس کرده، بی‌نهایت زیباست. تکیه دارای 3 در ورودی است و حیاط آن حدود 2/5‌متر پایین‌تر از خیابان قرار دارد. به روایت کارشناسان، زیباترین آینه‌کاری‌های دوران قاجار در این بنای ارزشمند قابل دیدن است. راستی موزه خط و کتابت هم در این مکان چند سالی است که افتتاح شده است.

عجله نکنید، به موزه پارینه سنگی هم وارد خواهیم شد. بد نیست پیش از ورود بدانیم که نام دیگر پارینه سنگی همان دیرینه ‌سنگی است. این دوره به کهن‌ترین دوره از عصر سنگ اطلاق می‌شود، آن گونه که اهل فن می‌گویند پارینه سنگی از دو و نیم میلیون سال پیش آغاز شده و تا 300 هزار سال قبل ادامه داشته است؛ دوره‌ای طولانی است! نه؟! به هر حال میان‌سنگی دوره بعدی آن است. این را هم بدانید که نخستین بار اصطلاح عصر سنگ را رومیان و چینیان باستان به کار برده‌اند.

با توجه به این قدمت طولانی، دیدن این موزه بسیار هیجان‌انگیز و پرخاطره خواهد بود. اما شاید این سوال در ذهن شما هم نقش ببندد، مگر امکان دارد چیزی از آن دوره باقی مانده باشد؟ بله امکان دارد بفرمایید داخل!...

دوست داریم در همین مرحله اول شما را شگفت‌زده کنیم! آن هم با دعوت شما به دیدن انسان «نئاندرتال» .

تعجب نکنید هیچ انسان نئاندرتالی اینک در هستی وجود ندارد اما شما می‌توانید یک نمونه از مولاژ آن را در این موزه ببینید. انسان‌های نئاندرتال در حقیقت گونه‌ای از انسان‌ها بوده‌اند که در اروپا و قسمت‌هایی از غرب آسیا، آسیای مرکزی و شمال چین (آلتای) به زندگی و شکار سرگرم بودند.

جالب است‌ بدانید اولین نشانه‌ها از نئاندرتال‌های اولیه به حدود ۳۵۰ هزار سال پیش در اروپا باز می‌گردد و جالب‌تر این که در آسیا نسبت به اروپا بسیار زودتر نسل آنها منقرض شده است. حالا هم ‌15‌هزار سال است که هیچ نشان و ردی از این نوع بشر وجود ندارد.

اما درست در مقابل دیدگان حیرت‌زده و کنجکاو شما نمونه‌ای از آن نوع انسان به شیوه عصر حجر مشغول حمل کردن لاشه شکار خود است، شکاری که با ابزارهای بسیار ابتدایی انجام شده است. این مولاژ چنان زیبا و با ابهت ساخته شده که گویی نمونه زنده آن هنوز بر روی کره خاکی نفس می‌کشد، نه این که تصور کنید مولاژ کار چندان ساده‌ای است؛ نه به هیچ‌وجه! چون ساخت آن بسیار فنی و تخصصی است و تاکنون کشورهای اندکی توانسته‌اند انسان نئاندرتال را به شیوه مولاژ بسازند و خود این اثر، موزه پارینه سنگی زاگرس را در شمار موزه‌های تخصصی جهان قرار داده است.

مهم‌ترین موزه‌هایی که در تمام دنیا تاکنون موفق به ساخت مولاژ انسان نئاندرتال شده‌اند، موزه ملی پیش از تاریخ فرانسه در «لزهایری»، موزه مادرید، موزه تاریخ طبیعی آمریکا در نیویورک و موزه توکیو هستند.

شما با دیدن این پیکره به صورت دقیق و عینی با مشخصات ظاهری انسان نئاندرتال آشنا می‌شوید چون این مولاژ با توجه به اندازه‌های واقعی انسان آن دوره ساخته شده است. آنها به لحاظ ویژگی‌های ظاهری دارای کاسه سری بزرگ، قامتی کوتاه و یک بینی بزرگ بودند. بدون شک اگر در آن دوره هم تبلیغات دارویی برای جراحی بینی و افزایش قد وجود داشت آنها هم فکری به حال دماغ و قامتشان می‌کردند!!

راستی زیاد هم نباید با آنها شوخی کرد چون آنها بسیار نیرومند و قوی هستند، شانس آوردیم که این انسان نئاندرتال تنها یک مولاژ است؛ البته از جنس وطنی! بله درست خواندید جنس وطنی، چون کار بازسازی این مولاژ پس از تحقیقات و مطالعات بسیار بر روی ویژگی‌های فیزیکی انسان نئاندرتال زاگرس که در غار شانیدر واقع در کوهپایه‌های زاگرس کشف شد، انجام شده است.

برای این که موقعیت زمانی و معیشتی آن دوره برای مخاطب بهتر معرفی و شناسانده شود، یک تبر دستی متعلق به آن دوره زمانی نیز در موزه به نمایش درآمده است. ابزارهای سنگی مورد استفاده انسان‌های نخستین و سنگواره جانوران شکار شده از دیگر بخش‌های این موزه پررمز و راز است.

موزه پارینه سنگی زاگرس که یکی از موزه‌های مادر در کشورمان محسوب می‌شود، دربرگیرنده اشیا و ابزار دیگری از انسان‌های نخستین و دوره‌های بسیار قدیم است که از سکونتگاه‌های نخست بشری جمع آوری شده و به نمایش درآمده‌اند. البته خود کرمانشاهان نیز به واسطه دارا بودن شکارگاه‌های غنی همیشه مورد توجه انسان‌ها در دوره‌های مختلف تاریخ بوده است. به غیر از این موارد، آثاری که در غار وزمه (در اسلام‌آباد غرب) کشف شده، بقایای استخوان‌های جانوران منقرض شده در خراسان، لرستان و... نیز در این موزه به نمایش در آمده است.

«تیغه‌های اکسیدنی» به اضافه کهن‌ترین مدارک کشف شده از سکونت انسان در ایران، هر کدام رازی سر به مهر دارند که در این موزه خودنمایی می‌کند.

نمونه دیگری از اشیای موزه، سنگ‌هایی است که به آنها سنگ مادر اطلاق می‌شود. این نمونه‌های سنگی، باز مانده از دوره‌های مختلف عصر حجر است. سنگ‌هایی به رنگ‌های متنوع و در ابعاد مختلف که کارشناسان زمین‌شناسی مشخصات و ویژگی‌های آنها را بهتر می‌دانند.

سازندگان این موزه که در ساخت آن تلاش فراوان کرده‌اند از آخرین روش‌ها و استانداردهای جهانی موزه بهره گرفته‌اند و برای آن که موقعیت و وضعیت آن دوره در اذهان علاقه‌مندان بهتر مجسم شود، نقشه غارها به اضافه پناهگاه‌ها و دیگر زیستگاه‌های دوره پارینه سنگی ایران را به‌صورت تصویری به نمایش گذاشته اند که دیدن آن خالی از لطف نخواهد بود.

در عصر پارینه سنگی سخت گیر افتاده‌ایم، اما برای نمونه آخر، متعجب خواهید شد اگر بدانید قدیمی‌ترین شیء به نمایش درآمده در این موزه، ابزار سنگی با قدمت نزدیک به یک میلیون سال است که خاستگاه ومحل کشف آن «کشف رود خراسان» است!

فاطمه حامدی‌خواه