چرا زمین تکان می‌خورد؟

وقتی که سنگ شکسته می‌شود، مقدار انرژی‌ای که در زمان طولانی در برابر شکستگی حالت‌های مختلفی را برای آزادسازی انرژی نهفته شده است به وجود می‌آورد. به طوری که ابتدا فشار و نیروهای درونی ممکن است باعث ایجاد برخی لرزه‌های خفیف و کوچک در سنگ‌ها شود که پیش‌لرزه نامیده می‌شود. بعد از این‌که فشار درونی بر مقاومت سنگ‌ها غلبه کرد، انرژی نهفته آزاد می‌شود و زمین‌لرزه اصلی رخ می‌دهد. البته نباید از اثر لرزش‌های کوچکی که بعد از زمین‌لرزه اصلی نیز اتفاق می‌افتد و به نام پس‌لرزه معروف هستند، چشم‌پوشی کرد. لرزه، پیش‌لرزه، لرزه اصلی و پس‌لرزه مجموعاً یک زمین‌لرزه را نشان می‌دهند.

به درستی مشخص نیست چرا زلزله به‌وجود می‌آید، اما همان‌طور که قبلا اشاره شد، تجمع انرژی در درون زمین از یک طرف و افزایش نیروی زیاد در زمین و عدم تحمل طبقات زمین برای نگهداری این انرژی از طرف دیگر، موجب شکسته شدن زمین در بعضی نقاط آن شده و انرژی از محل آن آزاد می‌شود. این شکستگی که بیشتر با جابه‌جایی زمین اتفاق می‌افتد، باعث خطرات و ایجاد لرزش زمین می‌شود که به آن زلزله گفته می‌شود.

اما این انرژی از کجا می‌آید؟ برخی معتقدند زمین از ورقه‌هایی تشکیل شده است که این ورقه‌ها با صفحاتی که کنار هم قرار دارند به یکدیگر فشار می‌آورند و باعث می‌شوند ورقه‌هایی که دارای وزن کمتری هستند، به داخل زمین فرو روند. این پدیده در اصطلاح علمی فرو رانش صفحات گفته می‌شود. همچنین ممکن است ورقه‌ها کنار یکدیگر به هم فشرده شوند. بر اثر فرو رانش و پایین رفتن صفحه به درون زمین و به دلیل افزایش فشار و دمای طبقات درونی، ورقه شروع به گرم شدن و ذوب شدن می‌کند و مواد مذاب حاصل سبک می‌شوند و مجدد به سمت بالا حرکت کرده و فشاری را به طبقات مجاور وارد می‌کنند.

ترکیب این نیروها در زمین باعث ایجاد حالت عدم تعادل انرژی می‌شود. این وضعیت تا وقتی طبقات فوقانی و سطحی زمین، تحمل مقاومت در برابر آن را داشته باشند، حفظ می‌شود، اما زمانی که سنگ‌ها دیگر تحمل این فشارها را نداشته باشند، انرژی یکباره آزاد می‌‌شود و زلزله به وجود می‌آید. البته این به آن مفهوم نیست که تمامی زلزله‌ها به این طریق ایجاد می‌شوند، بلکه می‌توان گفت بخش اصلی زمین‌لرزه‌ها، با این فرضیه قابل توجیه است.

به طور کلی رابطه گسل و زلزله دو طرفه است. یعنی وجود گسل‌های فراوان در یک منطقه سبب بروز زلزله می‌شود. وقوع زلزله به‌نوبه خود، سبب ایجاد گسل جدیدی می‌شود که در نهایت تعداد شکستگی‌ها زیادترشده و به این ترتیب قابلیت لرزه‌خیزی منطقه افزایش می‌یابد. ممکن است یک زلزله همراه خود پیش‌لرزه و پس‌لرزه‌هایی داشته باشد که این دو قبل و بعد از زلزله اصلی ممکن است وقوع یابند. به عبارت دیگر، این موضوع به نحوه آزاد شدن انرژی زلزله بستگی دارد. به طوری که انرژی زلزله به صورت‌های مختلفی آزاد می‌شوند.

پیش‌لرزه: گاهی پیش از بروز زلزله اصلی، یکسری زلزله‌هایی با بزرگی کمتر از زلزله اصلی به وقوع می‌پیوندند که معمولا فراوانی آنها با نزدیک شدن به زمان وقوع لرزش اصلی افزایش می‌یابد.

لرزش اصلی: لرزشی است که به واسطه آن، بیشتر انرژی ذخیره‌شده در سنگ‌ها یکباره آزاد می‌شود و چنانچه داده‌های مربوط به یک زلزله بزرگ غیردستگاهی باشد، مه‌لرزه نامیده می‌شود.

پس‌لرزه: زلزله‌های خفیف‌تری را که پس از لرزش اصلی از حوالی کانون زلزله اصلی منشأ می‌گیرند پس‌لرزه می‌گویند. پس‌لرزه‌ها می‌توانند حتی تا سال‌ها پس از وقوع زلزله‌های اصلی نیز به طول انجامند.

دسته‌لرزه: مجموعه‌ای از تعداد زیادی زلزله که در یک منطقه محدود در مقطع زمانی یک هفته تا چند ماه به وقوع می‌پیوندد، دسته لرزه نامیده می‌شود. دسته لرزه‌ها اغلب در نواحی آتشفشانی دیده می‌شوند.

ریزلرزه: زلزله‌های ضعیفی هستند که بزرگی آنها 3 ریشتر یا کمتر است و بیشتر افزایش ناگهانی و نامنظم آنها نشانه قریب‌الوقوع بودن مه‌لرزه یا زلزله اصلی هستند.