جریان مرگ در مسیر "گنگ"

گنگ زیارتگاه هندوهاست و با در نظر گرفتن جمعیت حدود یک میلیارد نفری پیروان این مذهب، می توان ادعا کرد که رود مقدس آنها، از نظر فرهنگی مهمترین رود دنیاست.

 باورهای بسیاری درباره گنگ وجود دارد؛ اینکه با ریختن خاکستر مرده ها در این رود، روح آنان از چرخه تولد و مرگ و سرگردانی در برزخ و زمین رها می شود و به روشنایی می رسد، غسل کردن در این رود گناهان را می شوید و سپردن نوری کوچک به این آب روان آرزوها را برآورده می سازد.

 اما با پیشرفت های علمی امروز، بسنده کردن به این باورها و چشم پوشی از تهدیدهایی که این سنت ها بدنبال دارد ساده انگارانه است. از این روست که «بهاراتیا جاناتا»، مهمترین حزب مخالف دولت هند، در اعتراض به بی تفاوتی نسبت به پیامدهای بهداشتی آیین های مذهبی حاشیه این رود، صدایش را آنقدر بلند می کند تا به گوش رسانه ها برسد.

«ال. کی. عدوانی»، رهبر حزب بهاراتیا جاناتا، تابستان گذشته، و در اوج همه گیری بیماری های عفونی، در وبلاگ خود نوشت که هر سال نزدیک به یک میلیون نفر به دلیل بیماری هایی که از آب رود گنگ منتقل می شود جان خود را از دست می دهند و کسی به این موضوع توجهی ندارد.

 این آمار ارایه شده از سوی یک رهبر سیاسی تکان دهنده بود، اما تغییری در برنامه ساماندهی محیط زیست گنگ که به کندی پیش می رود ایجاد نکرد، تا حدود شش ماه بعد که رهبران مذهبی در حاشیه این رود گردهم آمدند و این هشدار را به زبانی دیگر بیان کردند.

بزرگترین رود شبه قاره؛ محیط زیست 400 میلیون نفر

رود گنگ با 2525 کیلومتر طول، از کوه های هیمالیا در شمال هند تا خلیج بنگال در جنوب امتداد دارد. گنگ بزرگترین رود شبه قاره هند به شمار می رود که از ایالت های اتارپرادش، بیهار و بنگال غربی و شهرهای بزرگی همچون بنارس، هردوار و الله آباد می گذرد و از طریق یک دلتا به خلیج بنگال می ریزد. گنگ رودی مشترک میان هند و بنگلادش است.

این رودخانه را می توان به سه بخش گنگ شمالی (294 کیلومتر) از گائوماخ تا هاردیوار، گنگ مرکزی (1082 کیلومتر) از هاریدوار تا بنارس و گنگ پایینی (1134 کیلومتر) از بنارس تا گنگا ساغر تقسیم کرد.

گنگ در مسیر خود از شهرهای کوچک و بزرگ بسیاری می گذرد اما مشهورترین حوزه این رودخانه شهر بنارس است. با این وجود، زائران قسمت های مختلف گنگ را از یاد نبرده اند و چند حوزه دیگر این رود هم از نظر فرهنگی مهم تلقی می شود؛ در «هاریدوار» جایی که گنگ از کوهپایه هیمالیا سرازیر می شود گنگ پر از صدها شمعی است که عبادت کنندگان به آن می سپارند. « پارایاگ»، محل مهم دیگری است که رود یمونا با گنگ تلاقی دارد.

 این منطقه در شهر الله آباد ایالت اتارپرادش واقع است که سایتی تاریخی محسوب می شود و هر 12 سال یکبار شاهد فستیوالی به نام «کومبها ملا» است. «گنگ ساغر»، جایی که گنگ به اقیانوس می ریزد هم حوزه مهمی برای این رود تلقی می شود. 

بر اساس آماری که رهبر حزب بهاراتیا جاناتا منتشر کرده، حدود 400 میلیون نفر در حاشیه رود گنگ زندگی می کنند؛ یعنی یک هزار نفر در هر مایل. نکته دیگری که علاوه بر غسل در این رود اهمیت دارد این است که مردم فقیر حاشیه این رود برای شستشوی روزانه و پخت و پز به آن وابسته اند.

مادر گنگ؛ رودی که هندوها آن را بهشتی می دانند

هندوها رود گنگ را الهه و نماد زندگی و خلوص می دانند و «مادر گنگ» می خوانند. روایات دیگری هست که می گویند الهه گانگا از این رود نگهبانی می کند. گنگ در زبان هندی هم مؤنث است و داستان های بسیاری درباره آن وجود دارد.

بر اساس یکی از افسانه های موجود، گنگ از پای ویشنو(Vishnu) یا همان خدای نگهدارنده زندگی در زمین، جاری شده و پس از گذشتن از گیسوان شیوا (Shiva)  ، که خدای فنا و نابودی برای خلقت موجودی بهتر است، به زمین می رسد.

 داستان هایی هم وجود دارد درباره اینکه چطور این رود خود را از بهشت بر خاکسترهای 60 هزار پسر شاه «سارگا» فرو ریخته، تا خاکسترهایشان را دوباره بالا ببرد و به آرامش بهشت برساند. حکایت دیگری هست که بر اساس آن، رود گنگ با تلاش های شاه "بهاگیرتها" از بهشت به زمین منتقل شده است.

گنگ برای مردم هند بیش از آبی است که جریان دارد. آب روان رود مفاهیم فرهنگی و مذهبی بسیاری را با خود می برد و در باور هندوها، هر کس آب خالص مقدس آن را لمس کند گناهانش پاک می شود. 

به محضی که روز آغاز می شود هندوهای عابد شروع به سپردن هدایای خود به رود گنگ می کنند؛ گل، غذا، مشت های غلات، یا حلقه های گل همیشه بهار یا نیلوفر… ظرف های کوچک روغن یا شمع های روشن، در تاریکی شب مناظری رویایی از این رود می سازد. اما اینجا تأکید بر آب و آتش به عنوان عناصر تطهیر کننده آنقدر زیاد می شود که لایه ای از سیاهی خاکستر روی آب این رود را می گیرد.

 پشت صحنه زیبایی های مراسم آیینی هندوها در پایین دست رود بهتر دیده می شود؛ هدایایی که به رود سپرده می شود، بخصوص آنها که در ظروف پلاستیکی گذاشته می شوند و اجساد نیمسوزی که در رود ریخته شده اند باید جایی ته نشین شوند.

درخواست رهبران هندو و مسلمان برای رسیدگی به وضعیت رود مقدس

این روزها نورهای نارنجی رنگ غروب آفتاب گنگ در دودهای سوزاندن اجساد ساحل رود و آتش هایی که برای مراسم مذهبی شبانگاهی می افروزند گم می شود. نه تنها آیین های مذهبی، بلکه زندگی صنعتی هم به تهدیدهای زیست محیطی رودی که سالانه هزاران هندو به زیارت آن می روند و از محل زندگی میلیون ها نفر می گذرد، افزوده شده است.

گنگ بدون مرز از زندگی مردم هند می گذرد، نه فقط برای هندوها، که برای مسلمانان هم مهم تلقی می شود. این احترام به مقدسات دیگر ادیان، ویژگی کشور هفتاد و دو ملت است. تهدیدهای زیست محیطی این رود مقدس هم بدون مرز جان همه مردم این سرزمین را به خطر می اندازد.

 به همین دلیل در پایان سال 2011 میلادی، نمایندگان مذهبی از هر دو اجتماع بزرگ شهر بنارس (هندوها و مسلمانان) در حاشیه گنگ گردهم آمدند و درباره خطراتی که همراه با این آب مقدس، به بخش بزرگی از سرزمین پهناور هند می رود به بحث نشستند.

این گفتگوی بی سابقه همزمان با یکصد و پنجاهمین سالگرد تولد «مادان موهان مالیویا» در ماه نوامبر برگزار شد. مالیویا (1946-1861) که در زبان هندی مالیواجی (مالیوای عزیز) نامیده می شود، سیاستمدار هندی بود که نقش مهمی در مبارزه برای به استقلال رسیدن هند داشت. او در هند به تلاش برای از میان بردن سیستم طبقاتی شهرت دارد.

در این مراسم، همه رهبران مذاهب با احترام از رود گنگ سخن گفتند و از دولت هند خواستند که اقدام سریعی برای تسهیل اقدامات پاکسازی انجام دهند. آنها همچنین از مردم خواستند که با آلوده نکردن این رودخانه در حفظ آن مشارکت کنند.

این رهبران با تأسف به روزهای سلطه بریتانیا اشاره کردند چون انگلیسی ها قول داده بودند بستر رودخانه تغییر نکند یا آب هایی که به آن می ریزد مسدود نشوند و همه تصمیماتی که در این باره اتخاذ می شود با مشورت هندوها باشد. 

اما دولت هند پس از استقلال این قول را حفظ نکرد و بدون مشورت سدهایی در «آلاکناندا» و «بهاگیراتهی» ساخت. یکی از شرکت کنندگان در این مراسم به نام «سوامی گیانسواراپ ساناند»، که پروفسور دانشگاه IIT کانپور بوده، هشدار داد که در صورت ادامه ساخت این سدها از روز 15 ژانویه 2012 روزه اعتراضی می گیرد.

«آرون گوپتا»، وکیل دادگاه عالی الله آباد که برای فعالیت های خستگی ناپذیرش در جهت حفاظت از گنگ لقب Ganga Ratna  (جواهر گنگ) را گرفته، اطمینان داد که دولت به درخواست های آنها پاسخ داده و تغییرات نهایی در 27 تا 31 دسامبر در قانون گنگ اعمال شده و سپس به نخست وزیر ارایه می شود.

مولانا فضل الرحمن، امام جماعت شهر لکنو نیز آب را خالص ترین آفریده خدا دانست که انسان باید آن را تمیز نگه دارد. وی گفت از اینکه مسلمانان نتوانسه اند وظیفه خود را در کمک به هندوها برای پاکسازی رود گنگ به انجام برسانند شرمنده است. این رهبر مسلمانان از اینکه زباله در خیابان های شهر قدیمی هم پراکنده است ابراز تأسف کرد.

اما تلخ ترین حرف ها از زبان یکی از رهبران مسلمان شنیده شد. مولانا کلب صادق که همیشه در جبهه نخست صحبت درباره اتحاد جوامع است، گفت که اگر صد سال هیچ معبد هندو و سیک یا مسجد و کلیسایی در هند ساخته نشود ناراحت نمی شود اما نابود شدن رود گنگ برایش تأثر عمیقی به همراه دارد چون از بین رفتن این رودخانه، هند را شبیه پاکستان می کند. او گفت که هند بدون گنگ هند نیست و نمی خواهد تراژدی تبدیل شدن هند به پاکستان را ببیند.

برنامه مدیریت زیست محیطی که قرار است گنگ را نجات دهد

بخشی از مشکل آلودگی گنگ به سنت های آیینی و فرهنگ سرزمین هند برمی گردد اما مسائلی همچون ریختن حجم عظیمی فاضلاب صنعتی به این رودخانه از مواردی است که دولت قادر به کنترل آن است و به همین دلیل منتقدان، دولت این کشور را برای اجرای برنامه ای منسجم در این خصوص تحت فشار قرار داده اند.

دولت هند نهادی را به عنوان متولی حوزه آبگیر رودخانه ملی گنگ در نظر گرفته که تأمین مالی، کنترل و هماهنگی تلاش های صورت گرفته از سوی دولت ایالتی و مرکزی برای کاهش آلودگی و حفظ این رودخانه را به انجام می رساند.

یکی از مهمترین وظایف این نهاد آماده سازی برنامه مدیریت زیست محیطی برای حفاظت از گنگ و اجرای آن است. برای تهیه این برنامه هفت سازمان هندی از جمله مؤسسه های فناوری در شهرهای دهلی نو، بمبئی، گواهاتی، کانپور، خارگپور، مدرس و رورکی، در ششم جولای 2010 توافقنامه ای امضا کردند.

«وینود تار»، پروفسور و هماهنگ کننده برنامه مدیریت زیست محیطی حوزه رودخانه گنگ، درباره راهکارهای نجات گنگ می گوید: مواردی هست که با لحاظ کردن آنها شرایط از حالت بحران خارج می شود.

وی توصیه می کند که گنگ تنها به عنوان محلی برای گردشگری مذهبی در نظر گرفته شود و همه فعالیت های صنعتی از فاصله 500 متری این رود به فعالیت های دوستدار محیط زیست تبدیل شوند.

این مقام مسئول برنامه مدیریت زیست محیطی حوزه رودخانه گنگ تأکید می کند: ایجاد شرایط بکر در منطقه (از جمله تغییر فرهنگ هتل به کلبه)، وضع قوانین سختگیرانه برای اقامت شبانه گردشگران در ساحل رود، ارتقای گردشگری مذهبی بیش از گردشگری تجاری، ساماندهی مکان های عبادی در ساحل و فضاهای عمومی برای پیاده روی، حفظ اماکن مذهبی تاریخی، تشویق استفاده از مواد و امکانات محلی، تفکیک زباله ها از مبدأ، امکان غسل کردن بدون هیچ ترشح مستقیم یا غیرمستقیم آب در دره رود، کنترل صداها و نورهای مصنوعی، مسیرهای جایگزین برای ریختن فاضلاب صنعتی که هزینه زیادی هم در بر نداشته باشد یا استفاده مجدد از این آب ها برای برخی مصارف، برنامه مدیریت حوزه رودخانه و کیفیت آب، کنترل میزان انتشار گازهای گلخانه ای، تفاوت دمای آب در بخش های مختلف، ارزش های زیبایی شناسی و توجه به چشم اندازهای اجتماعی-فرهنگی، از جمله راهکارهای نجات گنگ است.

با این راهکارها، شاید زندگی به گنگ بازگردد؛ به رودی که برای هندوها زندگی است اما ناخواسته در حال نابودی زیستگاه آن برای انسان ها و سایر موجودات هستند.

مادر گنگ که هزاران سال است در مرگ و زندگی مردم سرزمین هند شریک بوده، فرزندان امروزش را از یاد نخواهد برد؛ آنها که دوستش داشتند اما رسم دوستی نمی دانستند.

مریم پاپی- خبرنگار جام جم در هند