سفر به اعماق زمین

هنگامی که در منطقه نوش‌آباد زمین زیر پای یک مقنی سست شد و او به داخل حفره‌ای سقوط کرد، این سقوط، کشف بزرگی به دنبال داشت. اهالی بی‌درنگ به مدد وی شتافتند و او را از چاه بیرون آوردند. اما نوش‌آبادی‌ها آنجا به دنیایی برخوردند که گرچه زیر پایشان قرار داشت، اما خبری از آن نداشتند. اینجا نه یک شهر، بلکه یک تمدن در زیرزمین خفته است.

شهر 3 طبقه‌‌ای که به «شهر زیرزمینی» مشهور است؛ درست در نوش‌آباد و در زیر بافت کهن شهر، بنا شده است. این مجموعه که دارای ساختی منحصر به‌فرد و گسترده است، به وسیله دالان‌های باریک به هم متصل می‌شود. ساکنان پیشین این مکان، در اتاق‌های کوچکی زندگی می‌کردند. بر اساس آنچه باستان‌شناسان می‌گویند، ساخت این مکان دست‌کن بوده است که اهالی به این نوع معماری «اویی» می‌گویند.

جالب آن که سقف شهر تنها به اندازه قد انسان‌ها ارتفاع دارد و درست همانند فیلم‌های تخیلی و سریال‌های تاریخی بر دیوارهای این شهر «پیه‌سوز»‌هایی برای روشنایی تعبیه شده است. البته هر‌اتاق هم دارای پایه شمع و مشعل در کنار دیوار بوده است. وجود تاقچه و سکوهایی برای نشستن از دیگر مشخصات این بناست. شاید برای هر خواننده و بیننده این پرسش مطرح شود که اکسیژن در چنین فضای بسته‌ای چگونه تامین می‌شده است؟ این گره نیز پیشتر با تدبیر ساکنان گشوده شده است، آنها با ساختن کانال‌هایی یک سیستم تهویه هوا طراحی کرده بودند.

اما مهم‌ترین دلیل و عامل ساخت شهری در زیر زمین، ایجاد نوعی پناهگاه در برابر خطرهای احتمالی بوده است. تاریخ ما پر از جنایت‌های ناشی از حمله بیگانگان و وجود ناامنی و حضور راهزنان در مناطق مختلف است. اهالی این خطه با استفاده از این مامن در مواقعی همچون تهاجم مغول‌ها خود را در امان نگاه داشته‌اند. البته در دوره قاجار نیز حضور راهزنی به نام «نایب حسین» امنیت را از این شهر به طور کامل سلب کرده بود؛ به‌گونه‌ای که مردم از گرسنگی جان می‌دادند، اما قدم به بیرون نمی‌‌گذاشتند.

البته طبقه‌ای بودن شهر زیرزمینی در ساختار دفاعی آن، نقش ویژه و بارزی داشته است؛ طوری که دشمنان برای ورود به آن باید از طبقه سوم وارد می‌شدند و این خود امکان تسلط و دفاع را برای اهالی مهیا می‌ساخت. حتی اگر مهاجمی می‌خواست به طبقه دوم وارد شود، در تله‌ها و دخمه‌ها گرفتار می‌شد.

آن‌گونه که در منابع تاریخی نقل شده است، استفاده و ساخت چنین مکان‌هایی به دوران ساسانی و اوایل اسلام بازمی‌گردد که تا دوره سلجوقیان و قاجارها هم ادامه داشته است.

اما نکته مهم‌تر و عجیب‌تر، همان‌گونه که اشاره شد، این است که شهر زیرزمینی نوش‌آباد در 3 طبقه احداث شده است. طبقه اول آن در عمق 3 متری واقع شده و طبقه سوم در عمق 16 متری قرار دارد. بنا بر تخمین کارشناسان 15 هزار مترمربع وسعت این شهر بوده است.

با این همه، این شهر هنوز شگفتی‌ها و رازهای سر به مهر بسیاری برای پژوهشگران و گردشگران دارد که بر جذابیت‌های آن افزوده است.