دانش ما از تنوع گونه‌های زیستی ناقص است

با این حال مطالعات اخیر گروهی از محققان نشان می‌دهد سهم قابل توجهی از گونه‌های ناشناخته‌زیستی جهان در مناطقی زندگی می‌کنند که از سوی دانشمندان به عنوان اولویت‌های حفاظت‌شده یاد می‌شوند. اگر نتایج چنین مطالعه‌ای حقیقت داشته باشد، می‌توان گفت بسیاری از قورباغه‌های رنگی یا انبوهی از گونه‌های گیاهی عجیب و غریب در قلب مناطق حفاظت شده جهان زندگی می‌کنند. پرفسور استارت پیم از مدرسه علوم زیست‌محیطی دانشگاه دوک که در صدر این گروه تحقیقاتی قرار دارد؛ در گفت‌وگوی اختصاصی با سیب حقایق جالب توجهی در این زمینه مطرح کرده است.

نظرتان درخصوص اولویت‌های مناطق حفاظت از محیط‌زیست چیست؟ آیا به نظر شما این مناطق واقعا تحت حفاظت هستند؟

کار اصلی من، تحقیق و مطالعه درباره این مناطق است. معاهده زیست‌محیطی بین‌المللی موسوم به Convention on Biodiversity وجود دارد. کشورهایی که عضو این معاهده بین‌المللی هستند، توافق کرده اند اقدامات کاربردی درخصوص حفاظت از تنوع‌زیستی مناطق خود انجام دهند. دولتمردان این کشورها تعهد داده بودند که تا سال 2010 حدود 10 درصد از مساحت کشورشان را به احداث پارک‌های ملی اختصاص دهند.

در این میان، حفاظت از برخی مناطق در قیاس با سایر مناطق ساده‌تر است. به عنوان مثال بیابان‌ها که اتفاقا در ایران نیز به وفور دیده می‌شود، ساده‌تر از مناطق دیگر نظیر نواحی جنگلی جنوب دریای خزر حفاظت می‌شوند. البته از زمانی که من در این مناطق ایران بوده‌ام، مدت زیادی گذشته است.

بدون شک در پاسخ به این پرسش باید گفت در مقایسه با چند دهه گذشته، نرخ انقراض گونه‌های‌ زیستی در گوشه و کنار زمین افزایش یافته است. در این میان باید به فرآیند نگران‌کننده جنگل‌زدایی نیز توجه ویژه‌ای داشته باشیم. این فرآیند سرعت زیادی پیدا کرده و نگرانی‌های مربوط به آن روز به روز بیشتر می‌شود. در حقیقت می‌توان گفت روی بخش‌های خشکی زمین، جنگل‌زدایی مهم‌ترین عامل از بین رفتن گونه‌های زیستی است. کافی است نگاهی کوتاه به مناطق گسترده‌ای از جنوب شرق آسیا داشته باشیم، جایی که اراضی گسترده‌ای از مناطق جنگلی تخریب شده و به تأسیسات تولید روغن خرما تبدیل شده‌اند.

برای پیدا کردن پاسخ این سوال باید به ترکیبی از حقایق توجه کرد. نکته مهم این است که بله، هنوز مناطق زیادی وجود دارند که اکتشافات بسیار ناچیز و ضعیفی در آنها صورت گرفته است. علت هم البته تا حدی منطقی است چون این مناطق عمدتا در نواحی دور از دسترس و صعب‌العبور قرار دارند یا این‌که رسیدن به آن مناطق کار بس دشوار و خطرناکی است. من دو تابستان را در افغانستان سپری کرده‌ام. آن زمانی بود که هنوز دانشجو بودم. با توجه به خطرات، همسرم تمایلی ندارد که به این زودی‌ها باز هم به آن کشور برگردم، اما بعید نیست که در مناطق دور افتاده این کشور نیز گونه‌های ناشناخته‌ای وجود داشته باشند.

مبنای اصلی که در ارائه این مدل مدنظر داشته‌ایم، چیزی بوده است که از آن به منحنی جمع‌کننده یاد می‌شود. افراد چیزهای زیادی جمع‌آوری می‌کنند.

به عنوان مثال تمبر، کارت‌های بازی بیسبال و نظایر آنها و من هم مجموعه جالب‌توجهی از تمامی پرندگانی دارم که تاکنون در کشورهای مختلف دنیا دیده‌ام. کاملا بدیهی است که هر چه شمار اعضای تشکیل‌دهنده هر مجموعه بیشتر شود، پیدا کردن اعضای جدید دشوارتر می‌شود چون تا پیش از این، بسیاری از اعضایی که امکان افزودن آنها به مجموعه وجود داشته است، به این مجموعه اضافه شده‌اند. از این رو درخصوص شناسایی گونه‌های جدید زیستی که همه ساله دانشمندان در سراسر جهان آنها را پیدا می‌کنند نیز می‌توان پیش‌بینی کرد حدودا چه تعداد گونه دیگر باقی مانده‌اند. کاملا بدیهی است که روزی فرا می‌رسد دیگر نمی‌توان هیچ گونه جدیدی پیدا کرد چون تا پیش از آن، سایر افراد آنها را جمع‌آوری کرده‌اند. کاری که من کرده‌ام تنها ارائه مدل ریاضی از این فرآیند است.

دو نتیجه‌گیری مهم وجود دارد که باید به آنها توجه کرد. مناطقی از جهان که هم‌اکنون به عنوان اولویت‌های حفاظت از محیط زیست در نظر گرفته می‌شوند، همچنان و به رغم شناسایی گونه‌های جدید زیستی به عنوان مناطق اولویت حفاظت از محیط زیست باقی می‌مانند. پس حالا می‌دانیم که در چه نقاطی از جهان از این گونه‌ها حفاظت کنیم. نتیجه‌گیری مهم دوم این است که حدود 2 برابر آنچه ما تخمین می‌زنیم، گونه‌های زیستی در معرض انقراض نسل در سراسر جهان وجود دارند. پس همچنان باید منتظر کشف گونه‌های جدید در مناطق دیگر جهان نیز بود.

مهدی پیرگزی