طاق بستان، نقش ماندگار ساسانی

در صحنه تاج‌گذاری خسروپرویز مانند تاج‌گذاری اردشیر، شاه با صورتی سه رخ و بدنی تمام رخ تصویر شده که دست چپ را روی قبضه شمشیر گذاشته و دست راست را به طرف اهورا مزدا دراز کرده است. جزئیات صورت شاه آسیب دیده ولی با توجه به آنچه باقی مانده است، صورتی فربه، گونه‌هایی گوشتالو، چشم‌هایی درشت و ابروهایی برجسته دارد. ریش او به وسیله خطوط مواج عمودی نشان داده شده است. او گوشواره‌ای بر گوش و گردن بندی در گردن دارد که از دو ردیف مروارید شکل گرفته و در مرکز آن سه دانه درشت مروارید آویزان است. تاج کنگره داری بر سر شاه است که پایه آن با 2 رشته مروارید تزئین شده. در جلوی تاج، یک هلال و بر فراز آن دو بال عقاب دیده می‌شود که نوک آنها به طرف داخل خم شده است. پیراهن شاه در قسمت بالا تنه، تسمه‌هایی شامل 3 ردیف مهره‌های مروارید و پلاک‌های مستطیل شکل دارد. کمربند او پهن و با 4 ردیف دانه‌های مروارید تزئین شده و در پایین حمایلی جواهر نشان بسته که شمشیرش را نگه داشته است.

در سمت راست شاه، پیکره اهورا مزدا ایستاده بر سکویی با صورت و بدنی تمام رخ نقش شده است. او دست چپ را روی سینه گذاشته و با دست راست حلقه روبان‌داری را به شاه اهداء می‌کند. اهورا مزدا دارای صورتی کشیده و ریشی بلند و مخروطی است. موهای انبوه و مجعد او روی شانه‌هایش ریخته است. او گوشواره و گردنبندی‌ ـ شبیه به گوشواره و گردن بند شاه ـ دارد. تاج او کنگره‌دار و پایه آن با 2 رشته مراورید و پلاک‌های مربع شکل تزیین شده است. موهای انبوه او بدون پوشش رها شده و پیراهن مرواریددوزی شده‌ای بر تن دارد و روی آن شنل جلو بازی پوشیده است. در سمت چپ شاه، پیکره آناهیتا با صورت و بدنی تمام رخ، ایستاده بر سکویی دیگر نقش شده است. در دست چپ سبوی آب و در دست راست حلقه روبان‌داری را ‌به‌طرف شاه دراز کرده است‌. آناهیتا نیز گوشواره‌، گردنبند، تاج و پیراهنی چین‌دار به تن دارد که مانند شاه روی آن شنل جلو باز بلندی پوشیده است. حاشیه این شنل با 2 ردیف دانه‌های مروارید و قسمت‌های دیگر آن به وسیله گل‌های رز تزئین شده است.

نکته قابل توجه در نقش تاج‌گذاری‌ها آن است که شاهان اصرار زیادی دارند که خود و ایزدانشان را به یک شکل و هیبت نشان دهند و دیگر آن‌که تاکید کنند اگر به مقام و منزلتی رسیده‌اند به لطف و خواست اهورامزدا یا حتی به دستور و اجبار اوست.

طاق بستان مجموعه‌ای از زیبایی‌های تاریخ و هنر دوره ساسانی است که معرفی بخش‌های دیگر آن را به فرصتی دیگر موکول باید کرد.

تاج‌گذاری اردشیر دوم

نخستین نقش برجسته طاق بستان متعلق به اردشیر دوم ساسانی (383 – 379 م.) است که صحنه تاج‌گذاری او را نشان می‌دهد. اردشیر دوم نهمین پادشاه ساسانی است که تا پیش از او شاهان این سلسله اغلب آثار و نگاره‌های خود را در پارس (استان فارس امروز) بنا می‌کردند و او برای اولین بار این سنت را به مناطق شمال غربی ایران کشاند.

اردشیر دوم برخلاف پدرش، شاپور دوم، پادشاه قدرتمندی نبود؛ البته ناگفته نماند زمانی که بر تخت سلطنت نشست بیش از 70 سال سن داشت. او اگرچه در زمینه سیاست و کشورگشایی چندان قدرتمند نبود، ولی درعوض نیک فطرت بود و از وقایع سلطنت او این است که تمام عوارض را موقوف کرد و از این جهت به او لقب اردشیر بخشنده یا خیر دادند. حتی روی سکه‌هایی که از او برجای مانده عبارت کرپ کرتار دیده می‌شود که به معنی نیکو کردار است.

صحنه تاج‌گذاری اردشیر در محوطه طاق بستان در سمت راست طاقی که به طاق یا ایوان کوچک معروف است قرار دارد. در این صحنه، شاه ساسانی به حالت ایستاده با چهره‌ای سه رخ و بدنی تمام رخ در مرکز صحنه نقش شده که دست چپ را روی قبضه شمشیر گذاشته و با دست راست حلقه روبان داری را از اهورامزدا که سمت راست تصویر دیده می‌شود، می‌گیرد. زیر پای اردشیر دوم، ژولیان امپراتور روم که در جنگ اسیر شده است، قرار دارد. شاه ساسانی چشمانی درشت و ابروانی برجسته دارد. ریش او مجعد و موهای سرش به صورت انبوه روی شانه‌ها آویخته شده‌است. وی گوشواره‌ای بر گوش و گردنبندی در گردن و دستبندی در مچ دارد. گوشواره او به شکل حلقه مدوری است که گوی کوچکی به آن آویزان است. گردنبند او نیز شامل یک ردیف مهره‌های مرواریدی درشت است. شلوار بلند و چین دار او به وسیله نوار روبان به کف پا بسته شده است. کمربندش باریک و با مروارید تزئین شده و در قسمت جلو گره‌ای شبیه پاپیون به آن آویزان است. در قسمت پایین کمربند، حمایلی جواهر نشان بسته و شمشیری به آن آویخته است. لباس، ارائه‌ها و طرز ایستادن اهورامزدا بسیار مشابه نقش شاه است. در سمت راست تصویر ایستاده و حلقه‌ای را که نشان پیمان میان او و شاه است به اردشیر می‌دهد.

در سمت چپ نقش اردشیر دوم، پیکر مرد دیگری دیده می‌شود که روی گل نیلوفر بزرگی ایستاده و با صورت و بدنی 3 رخ نقش شده است. در بالای سر وی، هاله‌ای از نور دیده می‌شود و در دست‌های او دسته‌ای از شاخه‌های گیاهی که ویژه مراسم مذهبی زرتشتی است و به آن «برسم» می‌گویند، قرار دارد. این نشانه‌ها همه حاکی از آن است که این پیکر، نقش زیبایی است از ایزد مهر که در آیین زرتشت و پیش از آن نیز نزد ایرانیان جایگاه بلندی داشت؛ لباس ایزد مهر شبیه لباس اهورا مزدا است. متاسفانه جزییات صورت او آسیب دیده و تنها مشخص است که ریشی کوتاه و مجعد دارد. جزییات تاج او نیز از بین رفته و تنها روبان‌هایی که از پشت تاج آویزان است، دیده می‌شود.