در تپش این هفته، ماجرای فریب و تعرض در پوشش عرفانهای دروغین و رمالی را بررسی کردیم
پیش به سوی کاهش وزن
حتما تا به حال دیدهاید که برخی افراد از سوخت و ساز کند خود مینالند و از این مساله شکایت دارند که با این که کم غذا میخورند، ولی باز هم چاق میشوند؛ در حالی که در نقطه مقابل بسیاری از افراد هر چه میخواهند، میخورند و همچنان لاغر میمانند. آنها این مساله را ناعادلانه میخوانند و سرعت سوخت و ساز را مقصر اصلی چاقی خود میدانند. حال این سوال مطرح میشود که نقش اصلی سوخت و ساز در افزایش یا کاهش وزن چیست؟ آیا سوخت و ساز شما توسط ژنها تعیین میشود؟
اگر این گونه باشد، آیا میتوان با ورزش، مصرف دارو یا غذاهای خاص سرعت سوخت و ساز را بالا برد؟ آیا اهمیت سوخت و ساز فقط یک بدفهمی است و افزایش و کاهش وزن فقط به کالریهای ورودی و خروجی مربوط میشود؟ در پاسخ به این پرسشها باید گفت ترکیبی از ژنتیک و محیط را باید در میزان سوخت و ساز بدن
موثر دانست.
سوخت و ساز چیست؟
سوخت و ساز یا متابولیسم به یک سری واکنشهای شیمیایی گفته میشود که در بدن موجود زنده رخ میدهد و انرژی لازم برای حیات را به وجود میآورد. به طور سادهتر سوخت و ساز به سرعت مصرف انرژی یا سوزاندن کالری اطلاق میشود. بدن شما به چند روش کالری میسوزاند:
اول از طریق انرژی که برای عملکرد بدن در حالت استراحت لازم است که به سوخت و ساز پایه معروف است و قسمتی از آن به ژنهایی که به ارث بردهاید، مربوط میشود.
دوم از طریق فعالیتهای روزانهای که انجام میدهید و در نهایت از طریق ورزش کالری میسوزانید.
قسمتی از سوخت و ساز که ارثی است تحت کنترل شما نیست. برخی از افراد خوششانس بودهاند و ژنهایی را به ارث بردهاند که موجب سوخت و ساز سریعتر میشود و میتوانند نسبت به دیگران غذای بیشتری بخورند و لاغر بمانند، در حالی که بقیه شانس کمتری داشتهاند و سوخت و ساز آهستهتری به ارث بردهاند. یک راه برای تجسم سوخت و ساز این است که تصور کنید بدن شما مانند موتور ماشینی است که همیشه در حال کار کردن است. وقتی در جایی نشستهاید یا در حال استراحت هستید، مانند وقتی است که ماشین پشت چراغ قرمز ایستاده است. در این حالت مقدار معینی از انرژی میسوزد تا موتور را روشن نگه دارد.
بدن انسان به جای بنزین از کالری موجود در غذاها و نوشیدنیها برای سوخت استفاده میکند. این که موتور بدن شما با چه سرعتی در طول زمان کار میکند، میزان کالری که بدن میسوزاند را تعیین میکند. اگر سوخت و ساز شما بالا باشد، کالری بیشتری هنگام استراحت و فعالیت میسوزانید. داشتن سوخت و ساز بالا به این معنی است که باید کالری بیشتری برای حفظ وزن خود دریافت کنید. این یکی از دلایلی است که برخی افراد بدون آن که وزنشان افزایش یابد، میتوانند غذای بیشتری نسبت به دیگران مصرف کنند. برعکس فردی که سوخت و ساز آهسته یا پایین دارد، هنگام استراحت و فعالیت کالری کمتری میسوزاند، به همین جهت باید غذای کمتری مصرف کند تا دچار افزایش وزن نشود.
رژیم غذایی را درست انتخاب کنید
تصور عامه بر این است که رژیمهای پرپروتئین و کمکربوهیدرات راه سالمی برای کاهش وزن است. هرچند تاثیر طولانیمدت چنین رژیمهایی بر سلامت نامشخص است، اما کسب قسمت عمده کالری روزانه از طریق غذاهای پرپروتئین مانند گوشت قرمز، تخممرغ و پنیر نمیتواند رژیم غذایی متعادلی باشد، چراکه چربی و کلسترول زیادی نیز وارد بدن شما میشود و میتواند خطر ابتلا به بیماری قلبی را در شما افزایش دهد. از سوی دیگر، ممکن است میوه، سبزی و غلات کمتری مصرف کنید و دچار یبوست شوید. مصرف کمتر از 130 گرم کربوهیدرات در روز موجب تجمع کتونها (حاصل از تجزیه ناقص چربیها) در خون میشود. تجمع کتون موجب تولید اسید اوریک شده و خطر ابتلا به نقرس را افزایش میدهد.
رژیمهای پرپروتئین و کمکربوهیدرات اغلب کالری کمی دارند زیرا انتخابهای غذایی اندکی دارید. این رژیم غذایی موجب کاهش وزن کوتاهمدت میشود، رژیمهای غذایی کمکالری که حاوی مقادیر متعادل و توصیه شدهای از کربوهیدرات، پروتئین و چربی هستند نیز باعث کاهش وزن میشوند. با استفاده از رژیمهای غذایی متعادل خود را محدود به استفاده از چند ماده غذایی نمیکنید و برای مدت طولانیتری رژیم غذایی را رعایت کرده و وزن کم میکنید.
در این میان برخی افراد برای کاهش وزن به برخی از مواد غذایی مانند گریپفروت، کرفس، سوپ کلم و... رو میآورند و بر این باورند که این مواد باعث سوختن چربی میشوند. باید بگوییم که هیچ غذایی نمیتواند چربیها را بسوزاند. برخی مواد غذایی کافئیندار ممکن است باعث سرعت بخشیدن به سوخت و ساز در کوتاهمدت شوند، ولی در کاهش وزن تاثیری ندارند. بهترین راه برای کاهش وزن، کاهش کالریهای دریافتی و افزایش فعالیت بدنی است.
بتازگی محصولاتی وارد بازار کاهش وزن شدهاند که تولیدکنندگان آنها ادعای «طبیعی» یا «گیاهی» بودنشان را میکنند. باید بدانید که دلیلی برای ایمن بودن این رژیمهای غذایی وجود ندارد و تاثیر اکثر این محصولات از طریق علمی به اثبات نرسیده است و مصرف برخی از آنها میتواند حتی به سلامت آسیب برساند. نمونهای از آن رژیمهای گیاهی حاوی افدرا بودند که به علت تاثیر نامطلوب آن روی سلامت در فهرست رژیمهای ممنوعه قرار گرفتند. محصولات جدیدی که با برچسب «بدون افدرا» تولید میشوند، نمیتوانند سالم باشند چراکه برخی از آنها حاوی موادی مشابه افدرا هستند. اگر میخواهید از محصولات کاهش وزن استفاده کنید، بهترین راه این است که با پزشک یا متخصص تغذیه مشورت کنید تا در دام تبلیغات رنگارنگ محصولات تجاری گرفتار نشوید.
وزن چطور کنترل میشود؟
اشتباه نکنید! نباید به ارث بردن سوخت و ساز آهسته را تنها مقصر چاقی بدانید. عوامل محیطی مانند پرخوری و تحرک کم مقصران اصلی چاقی هستند. حقیقت این است که برای برخی از افراد، چاقی فقط از بدشانسی، بیماری تیروئید یا یک علت خارجی نامشخص و غیرقابل کنترل نیست؛ بلکه این کالریهای ورودی و خروجی هستند که تغییرات وزن در طول زندگی را رقم میزنند.
جدا از این که سرعت سوخت و سازتان چقدر است، بدن شما به گونهای طراحی شده که انرژی اضافی را در سلولهای چربی ذخیره کند. بنابراین اگر کالری بیشتری از آنچه بدن شما مصرف میکند، دریافت کنید، وزنتان افزایش خواهد یافت. از سوی دیگر وقتی کالری کمتری از آنچه از طریق فعالیتهای روزانه (مانند ورزش، استراحت و خواب) مصرف میکنید، دریافت نمایید، وزن شما کاهش خواهد یافت. علاوه بر آن بدن شما طوری برنامهریزی شده است که هنگام فقدان غذا دچار گرسنگی شود. در این حالت سوخت و ساز پایه بدن کاهش مییابد تا کالری کمتری در طول زمان مصرف شود. این یکی از عللی است که موجب میشود کم کردن وزن اغلب دشوار باشد.
تئوریهای مختلفی برای توجیه مقدار غذای مصرفی توسط افراد و این که چرا برخی پس از سیر شدن باز هم به خوردن ادامه میدهند ارائه شده است. یکی از تئوریها بر این اساس است که هر یک از ما وزن بخصوصی را مدنظر دارد و اگر از آن حد کمتر شود، فرد احساس گرسنگی میکند و به خوردن ادامه میدهد تا به وزن مطلوب برسد. این مساله میتواند علت دیگر دشواری کاهش وزن باشد، اما این که چگونه این وزن مطلوب در ذهن شکل میگیرد و آیا واقعا چنین مکانیسمی وجود دارد یا نه، هنوز ناشناخته است.
دکتر امیر شیروانی
تازه ها
گوناگون
پیشنهاد سردبیر
گزارش «جامجم» درباره دستاوردهای زبان فارسی در گفتوگو با برخی از چهرههای ادب معاصر
فارسی، زبان گفتوگوی جهان
معاون وزیر بهداشت:
