شهرها و جاذبه ها
جاذبه های کاروانسرای یک زن
این بار میخواهیم شما را به دیدن کاروانسرایی ببریم در یک منطقه کویری با آب و هوایی گرم و خشک و بدون هیچ گل و گیاه و سرسبزی!
خیلی کم پیش میآید که در کنار یک اثر تاریخی، نام یک زن به عنوان بانی آن بیاید، اما کاروانسرایی که قصد داریم شما را به دیدنش ببریم یعنی کاروانسرای چهارگنبد، یکی از این معدود آثار است. ماجرا هم از این قرار بوده که فردی به نام کرمعلی یزدی که اهل کرمان بوده و شتردار، از کرمان به خراسان بارکشی میکرده و هنگامی که به چهارگنبد میرسد، در یک منطقه کویری و گرم و خشک بدون هیچ سایبانی، به او و همراهانش بسیار سخت میگذرد، لذا نذر میکند که اگر ثروتمند شد در آنجا کاروانسرایی بسازد که مورد استفاده مردم قرار گیرد.
دست بر قضا در زمان کوتاهی ثروتمند میشود و الوعده وفا... تصمیم به ساخت کاروانسرا میگیرد. ولی بیماری به او مجال نمیدهد، لذا پیش از فوت، به همسرش وصیت میکند که از اموال و داراییاش در چهارگنبد کاروانسرایی بسازد. زن نیز بعد از فوت همسر چادر همت به کمر بسته و راهی چهارگنبد میشود تا وصیت شوهر مرحومش را عملی کرده و روحش را شاد کند. زن برای نظارت بر کار مجبور به اقامت در آن محل میشود و از آنجا که منطقه بیابان برهوت بوده و هیچ آبادی در اطراف وجود نداشته است ناگزیر از شهرهای فردوس و کرمان، بنا، عمله، کورهپز و مایحتاج خود و این افراد را میآورد و در مدت 2 سال اقامت در آن محل و با سختی و هزینه زیاد، کاروانسرا را میسازد و پس از ساخت آن به دیار خویش، کرمان برمیگردد. البته این بنای نادر تاریخی به مرور زمان دچار تخریب و فرسودگی شده بود که به همت سازمان میراث فرهنگی صنایعدستی و گردشگری شهرستان طبس احیا و مرمت شده است.
محمد حسین قیصری، مسوول نمایندگی میراث فرهنگی طبس در گفتوگو با فارس، اقدامات انجام گرفته در این بنا را شامل جمعآوری سیمان کف، اجرای آجرفرش کف اصطبلها و محوطه رباط با آجر 25 در 25، اجرای شفته کف، اصلاح و مرمت پای دیوارها، جمعآوری نخالهها، بندکشی بدنه دیوارهای بیرونی و پای دیوارها عنوان کرد.
رباط چهارگنبد در 28 کیلومتری شهر دیهوک از توابع طبس و در مسیر جاده آسفالته دیهوک به مشهد بنا شده است و با مساحت بیش از 900 مترمربع دارای حجرات و ایوانهایی است که در زمان گذشته کاروانیان را از سرما و گرما حفظ میکرده است.طبس بر کناره کویر لوت، از شهرهای میانه راهی خراسان، کرمان، فارس، اصفهان و یزد و به عنوان گذرگاهی برای این استانها به شمار میرود که حتی از زمان تأسیس اولین سلسلههای پادشاهی در ایران نام آن در روایات و اسناد تاریخی دیده میشود.
اولین اقوام ساکن طبس و در واقع اجداد طبسیها دامدار و در غارهای مجاور چشمه سارها ساکن بودهاند که هنوز آثاری از آنها باقی است. در دوره هخامنشیان و قبل از آن، طبس مرزبان نشین و تابع ایالت شاهنشین پارت (خراسان بزرگ) بوده و در دوره اشکانیان، پادگان نظامی مهم مرزهای غربی آنها محسوب میشده است. در دوره ساسانیان نیز همانند دوره هخامنشیان بود و یزدگرد سوم آخرین امپراتور ساسانی در گریز به سمت مرو چند ماه در طبس اردو زد.
در تمام طول این مدت طبس به عنوان پل ارتباطی شرق و شمال شرق با غرب بوده و راه مهم و سوقالجیشی پارت، هگمتانه، شوش و بینالنهرین به پاسارگاد از طبس میگذشته است و رباطها و چاپارخانههای بسیاری در مسیر آن احداث شده بود که بقایای برخی هنوز موجود است.
طبسیها در زمان خلافت امیرالمؤمنین به اسلام گرویدند. این منطقه به دلیل واقع شدن در کویر سوزان و صعبالعبور مرکزی یک مانع طبیعی و سخت برای عبور لشکر و تجهیزات دشمن محسوب میشد به همین دلیل از حمله مغول آسیبی ندید و پذیرای مهاجرین بسیار بود.
در زمان سلجوقیان هم، اسماعیلیان بر طبس استیلا یافته و قلاع محکمی در کوههای طبس ساختند که البته در دوره معاصر از آن همه شکوه و عظمت چیزی بر جای نمانده است.
طبس در سال 1355 به عنوان یک شهر باستانی شناخته و تغییر و تخریب آثار قدیمی آن ممنوع شد، اما 2سال بعد زلزله مخرب سال 57 آن را با تمام تاریخش بکلی ویران کرد و حدود 10000 تن قربانی گرفت.
فاطمه مرادزاده / گروه ایران
