آینده گنو روشن میشود؟
در شماره پیش آوردیم که تاثیر نرمافزارهای تماما آزاد و پروژه گنو به مرور در سیستمهای عامل مدرن کم شده است و برای حضور گسترده در همه جا، به چیزی فراتر از رایگان و در دسترس بودن باید دست یافت. توسعه برنامه به شیوه آزاد و همکاری برای به اشتراک گذاری اطلاعات به صورت رایگان از هم اکنون به قلمروهای دیگری بجز توسعه نرمافزار راه یافته است و مدام هم قلمرو خود را گسترش میدهد.
این حقیقت که پروژه گنو 25 سالگی خود را جشن میگیرد و اکوسیستمیدر اطراف خودش ایجاد کرده است که شامل منبع باز هم میشود، نقطه قابل اتکا برای کسانی است که با استفاده از این تجربه، اطلاعات دیجیتال را به اشتراک بگذارند.
هر قدر هم که بنیاد نرمافزارهای آزاد و پروژه گنو امروزه نقش متفاوتی را بازی کنند، نمیتوان تاثیر نقش تاریخی آنها را منکر شد. به همین دلیل بهتر است لینوکس را همان گنو/ لینوکس بخوانیم، چرا که حتی با وجود جهت حرکت اکثر توزیعها و کمتر شدن شراکت شرکتها در پروژه گنو، بدون این پروژه و حضور نداشتن بنیاد نرمافزارهای آزاد، جای خالی تفکر چنین نرمافزاری در این فضا کاملا احساس میشد.
اما مشکل یکی دیگر از مجوزهای گنو یعنی GPL چیست و چرا استقبال از آن کمتر شده است؟
شاید بهتر باشد پیش از پرداختن به این موضوع، اشاره ای داشته باشیم به این که آن هنوز قلمرو مجوزهای آزاد را در اختیار دارد و همانند گنو در لینوکس نیست که تنها 8 درصد را در اختیار بگیرد. اما واضح است که جهت رشد آن منفی است. این آمار و ارقام نشان میدهد که هر روزه شرکتهای بیشتری به مجوزهای منبع باز رو میآورند تا جلوی پروژههای هکری را بگیرند. هر چند پروژههای هکری معمولا به مجوز کپی لفت روی میآورند و اهالی کسب و کار، آنهایی را ترجیح میدهند که در مورد حقوق اختراع دوستانهتر برخورد کنند تا مجبور به پرداخت غرامتهای سنگین در دادگاه نباشند.
برخی ممکن است بر این عقیده باشند که این رویداد روند تکاملی عادی نرمافزارهای آزاد است و همان طور که برنامهنویسی این گونه نرمافزارها از اتاق خواب به شرکتها منتقل شده است، اهمیت انتخاب مجوز GPL نیز کاهش خواهد یافت.
بتازگی «بستر همکاری اروپایی» منتشر شده است که تا حدی یک شکست برای استانداردهای باز و نرمافزارهای آزاد به شمار میرود. در بخش کلیدی این بستر آمده است:
حقوق مالکیت معنوی مرتبط با مشخصات، بر اساس قوانین عدالت، منطقی بودن و بدون فرق گذاری مجوز دارند به گونهای که پیادهسازی نرمافزارهای منبع باز و تجاری را مقدور میسازد.
مشکل آنجا آغاز میشود که برخلاف دیگر مجوزهای آزاد منبع باز، مجوز GNU GPL با FRAND (سرواژههای عادلانه، منطقی و بدون تبعیض) سازگار نیست. به عنوان مثال مجوزی را در نظر بگیرید که برای هر کپی از نرمافزاری که با FRAND همسو است، مبلغ بسیار اندکی را دریافت کند. این مبلغ میتواند آنقدر اندک باشد که پرداخت آن، چه برای نرمافزارهای تجاری و چه نرمافزارهای آزاد عادلانه و منطقی باشد و اگر برای همه کسانی که بخواهند با این گونه مجوزها همراه شوند، یکسان باشد آن گاه دیگر تبعیضی وجود نخواهد داشت. از طرف دیگر غیرممکن است که این مجوز را در نرمافزارهای GPL ای نیز پیاده کرد، چرا که این نرمافزارها میتوانند به هر تعداد که لازم است کپی شوند و هیچ راهی نیست که بتوان حتی یک رقم بسیار اندک را برای هر کپی از این نرمافزار جمعآوری کرد.
بنابراین پرونده جدید
EIF v2 با مجوز GNU GPL سازگار نیست، مگر در شرایطی خاص (که در آن شرکت باید مجوز FRAND را برای تمام نرمافزارهای آزاد دریافت کرده و تنها یک بار پرداخت داشته باشد، که تقریبا وقوع چنین حالتی غیرممکن است) به این ترتیب این همان جایی است که صدای اعتراض حامیان جیپیال بلند میشود و این مساله را نقصی در این بستر میدانند. بنابراین باید تا آینده ای نه چندان دور انتظار کشید و زوال GPL را مشاهده کرد تا در نگارش بعدی EIF، این عیب رفع شود.حالا بیایید موقعیتی را در نظر بگیریم که در آن مجوز GNU GPL از دور خارج شده است و دیگر نمیتواند نیازهای نرمافزارهای مدرن و امروزی را برآورده کند. از این رو ناهمخوانی بستر همکاری اروپایی (EIF) با این مجوز، دیگر مشکل نیست و دنیا به دنبال یک مجوز دیگر خواهد رفت و مجوزهای آزادتری که از FRAND نشأت میگیرند به وجود خواهد آمد.
محمدرضا قربانی
گفت و گو
