مستند محض

به هر روی، مستند محض، عنوانی کلی است که شامل همه جنبش‌های واقعیت‌خواهانه گذشته می‌شود و حرکت‌های دیگری را هم که در آینده در این زمینه انجام خواهد گرفت در بر دارد. محض بودن در فیلم مستند یعنی عدم وام‌گیری از هر آنچه خارج از حیطه‌ واقعیت استنادی است. البته تا حد امکان نه به اندازه‌ای که اصول و مبانی مسلم سینما مورد بی‌اعتنایی قرار بگیرد و جذابیت‌های بصری فرآیند فیلمبرداری، زمان و بیان سینمایی مبتنی بر تدوین و مراعات زیبا‌شناسی کادر، اندازه‌ نما و ترکیب‌بندی عناصر موجود در تصویر به فراموشی سپرده شود. مثلاً می‌توان برای فیلمبرداری از نور طبیعی استفاده کرد اما نمی‌توان به بهانه‌ واقعگرایی، نمای شب را بدون هیچ‌گونه نور طبیعی و مصنوعی فیلمبرداری نمود و انتظار دیده شدن داشت. می‌شود کار تدوین را تداومی‌تر انجام داد و به تناسب منطقی میان نماها بیشتر اندیشید و از خودنمایی‌های مونتاژی پرهیز نمود، اما نمی‌شود از اساس، منکر اهمیت تدوین شد و هر چه را مقابل دوربین آمد ضبط نمود و بدون هیچ‌گونه حذف گزینشی به نمایش گذاشت. در خصوص مسائل مربوط به زیبا‌شناسی تصویر هم می‌توان و حتی باید، از طراحی صحنه و میزانسن نمایشی و تصنعی دوری نمود تا اعتماد مخاطب به وجه استنادی اثر حفظ شود، اما بالاخره می‌بایست تدبیری اندیشید تا عناصر واقعی در تصویر سینمایی، زیبا و دیدنی باشند یا با انتخاب درست کادر و یا با جابه‌جایی مختصر عناصر به‌گونه‌ای که دستکاری به حساب نیاید و قابل استناد باشد.

مساله دیگر، استفاده از سوژه‌ انسانی در فیلم مستند است. کسی که می‌خواهد مستند محض بسازد آیا می‌تواند در اثر خود تصاویر انسانی داشته باشد؟ مگر نه این‌که انسان‌ها هیچ‌کدام در مقابل دوربین آن کسی نیستند که همیشه هستند؟ و یا اگر هم باشند مگر جز این است که تماشاگر نمی‌تواند این صداقت را باور کند؟ یک راهکار روی آوردن به تصاویر غیر انسانی مثل طبیعت بی‌جان یا حیات وحش است که هم در میان فیلمسازان و هم در میان تماشاگران هوادارانی پر و پا قرص دارد. راه دیگر استفاده از دوربین مخفی است که هم محدودیت تصویری دارد هم محدودیت اخلاقی. اما شاید بهترین راه، قرار دادن سوژه‌ انسانی در موقعیتی باشد که او اگر هم بخواهد نتواند در مقابل دوربین نقاب بزند و خودش نباشد. مستندهای امروزی موسوم به «رئالیتی تی وی» از این بهترین و البته مشکل‌ترین شیوه بهره می‌برند. برنامه‌هایی همچون «ناظر کبیر» یا «Big Brother».