3 برنامه نوروزی زیر یک ذره‌بین

برنامه «خنده بازار» از برنامه‌های طنز ویژه نوروز امسال بود که به شوخی با برنامه‌های تلویزیون از جمله 90، هفت، دو قدم مانده به صبح، قوی‌ترین مردان ایران و برنامه‌های صبحگاهی و آشپزی تلویزیون می‌پرداخت. این برنامه از این حیث جذاب و پرمخاطب بود که برنامه‌های جدی تلویزیونی را دستمایه طنز خود قرار داده بود و در واقع یک نوع خود انتقادی تلویزیون محسوب می‌شد که این بار به سراغ برنامه‌ها و همکاران خود رفته تا با آنها شوخی کند. نویسندگان خنده بازار به بهانه نقد برنامه‌های 90، سیما به برنامه‌‌های هفت، آموزش آشپزی، اخبار هواشناسی، مسابقه مردان آهنین و دو قدم مانده به صبح سرک کشیده‌اند و با آنها شوخی کرده‌اند.

واقعیت این است که ساخت چنین برنامه‌های طنزی در گذشته نیز ـ مثلا در برنامه ساعت خوش ـ تجربه شده بود، اما در خنده بازار کل ساختار برنامه به این جنس از طنزپردازی اختصاص داشت.

این برنامه‌ها می‌تواند فراتر از ایجاد لحظات شاد و مفرح و کارکردهای سرگرم‌کننده‌ای که برای مخاطب ایجاد می‌کند به ترویج و تبلیغ فرهنگ نقدپذیری در جامعه نیز کمک کند. بهترین شیوه ممکن در سطح اجتماعی برای بسط فرهنگ انتقادی و بالا بردن آستانه تحمل همگان استفاده از زبان طنز است و چه خوب است که چنین برنامه‌هایی در طول سال نیز در شکل‌های گوناگون تهیه و تولید شود. بیش از هرکس و هر نهادی این خود صداوسیماست که از ساخت چنین برنامه‌هایی سود می‌برد و چه‌بسا انتقادات مطرح شده در این طنزها به بهبود کیفی برنامه‌های مختلف تلویزیونی کمک کند. از مهم‌ترین امتیازات و ویژگی‌های برنامه خنده بازار شبیه‌سازی افراد به مجریان و گویندگان برنامه‌های مذکور بود. بازیگران این مجموعه نیز بخوبی توانستند رفتارهای کلامی و حرکتی و حتی نوع صدای افرادی مثل فریدون جیرانی یا عادل فردوسی‌پور را تقلید کنند. از آنجا که این نمایش‌های تقلیدی به سراغ افراد شناخته شده و مشهور تلویزیونی رفت برای مخاطبان جذابیت داشت و این اتفاق می‌تواند درباره افراد مشهور دیگری هم رخ دهد. در واقع این نوع نمایش‌های طنز را می‌توان نوعی بدلکاری نقش و شخصیت دانست که با ذائقه مخاطبان ایرانی نیز همسویی خوبی دارد.

مسابقه مردان آهنین یکی از مهم‌ترین و موفق‌ترین مسابقات تلویزیونی و یکی از پربیننده‌ترین برنامه‌های غیرنمایشی تلویزیون در ایام نوروز در سال‌های اخیر بوده است. مسابقه مردان آهنین حالا دیگر یک آیتم جاافتاده تلویزیونی در ایام نوروز محسوب شده و بسیاری از مردم هر سال عید منتظر پخش دوره جدید آن هستند. این برنامه در نوروز سال 90 سر و شکل متفاوت‌تری پیدا کرد که مهم‌ترین آن تغییر مجری مسابقه، رضا جاودانی بود. فارغ از این‌ که چه حاشیه‌ها و مسائل پشت پرده‌ای در پی این تغییر وجود داشت از حیث برنامه‌سازی اتفاق خوبی بود که اجرای این برنامه به فرد جدیدی واگذار شد. می‌توان گفت محمدامین نبی‌اللهی، در نخستین تجربه خود و این نوع اجرا موفق عمل کرد.

مسابقه مردان آهنین 90 در جزیره قشم برگزار شد و این صرفا انتخاب یک مکان و لوکیشن خاص برای مسابقه نبود و سازندگان این برنامه سعی کرده‌اند از ظرفیت‌ها و امکانات بومی و جغرافیایی این جزیره در پیشبرد مسابقه و طراحی برنامه استفاده کنند. علاوه بر کاربردهای زیبایی شناختی و استفاده‌ای که از این عناصر بومی در طراحی دکور و فضاسازی برنامه استفاده شده بود از این پتانسیل در طراحی آیتم‌های مسابقه و زورآزمایی شرکت‌کنندگان با آنها نیز بهره‌برداری شد. مثلا در مسابقه امسال شاهد آیتم‌های بودیم که از خود دریا و ساحل برای بخش رقابتی استفاده شده بود. مثل حمل بشکه‌ها از درون دریا به ساحل یا انتقال اجسام سخت و سنگین در شن‌های ساحلی دریا. همچنین در طراحی برخی از ابزارهای مسابقه نیز از نشانه‌ها و مولفه‌های بومی استفاده شد. به عنوان مثال وزنه‌ای که به شکل ماهی طراحی شده بود یا قایق‌هایی که به جای اتومبیل به ابزار مسابقه تبدیل شده بودند.

یکی از امتیازات این برنامه فارغ از برخی شعارزدگی‌های احتمالی که ممکن بود در آن دیده شود سوالاتی بود که مجری برنامه در لابه‌لای مسابقه و آیتم‌های گوناگون به بهانه‌های مختلف از شرکت‌کنندگان می‌پرسید. سوالاتی که این قدرت‌نمایی بدنی را تا حد اخلاق پهلوانی و رسم جوانمردی ارتقاء می‌بخشید یا اطلاعات مفید و الگوهای رفتاری مناسبی را به مخاطب منتقل می‌کرد. مثلا بعد از اجرای آیتم نگهداری وزنه‌هایی که به شکل ماهی طراحی شده بود مجری درباره استفاده ورزشکاران از ماهی در عادت‌های غذایی آنها سوال می‌کرد و بر نقش مهم ماهی در تغذیه سالم و سلامت جسمانی تاکید می‌کرد. واقعیت این است که اگر از این مفاهیم و پیام‌های اخلاقی در بستر چنین برنامه‌هایی بدرستی استفاده شود در فرهنگ‌سازی و اصلاح الگوهای غلط رفتاری و جسمانی مخاطبان موثر بوده و به نهادینه شدن رفتارهای صحیح فردی و اجتماعی در سطح عمومی کمک می‌کند. البته تخلیه هیجانات روانی از طریق فرافکنی و همذات‌پنداری با مردان آهنین فی‌نفسه چیز بدی نیست و یک روش کنترل شده و نمادین برای تخلیه روحی است، اما پایین‌آوردن این مسابقه در حد یک زورآزمایی جسمانی و دور از اخلاق و روحیه پهلوانی می‌تواند به ترویج برخی الگوهای رفتاری غلط در جامعه منجر شود که در اینجا شیوه اجرای برنامه و هدایت و مدیریت این هیجانات توسط مجری و البته عدالت در قضاوت و داوری این مسابقات می‌تواند از بروز این آسیب‌ها جلوگیری کند.