کودکان و مسابقات ‌تلویزیونی

مسابقات تلویزیونی نیاز کودک به سرگرمی، هیجان، رقابت‌پذیری و ابراز وجود را ارضا می‌کند و فرصتی فراهم می‌آورد تا او هیجانات خود را به شکل سامان‌یافته و منطقی تخلیه کرده و برون‌فکنی کند. در واقع مسابقات تلویزیونی بازی‌های کودکانه در کوچه و خیابان را در یک فضای مجازی به داخل خانه منتقل می‌کند و به شکل‌گیری یک کنش و فعالیت جمعی دامن می‌زند. برخلاف بازی‌های رایانه‌ای که بیشتر به شکل فردی صورت می‌گیرد مسابقات تلویزیونی سویه جمعی و گروهی دارد.مسابقات تلویزیونی به چند دلیل نسبت به دیگر برنامه‌های این رسانه از جذابیت بیشتری برخوردار است. مهم‌ترین دلیل آن مخاطب محور بودن مسابقه است. به طوری که این برنامه‌ها اساسا به واسطه حضور مستقیم یا مشارکت غیرمستقیم مخاطب شکل می‌گیرد و یک ارتباط دوسویه رسانه‌ای است. در برنامه‌های دیگر تلویزیون مخاطب صرفا تماشاگر است و به صورت منفعلانه به دریافت و ادراک تصاویر و گفته‌ها می‌پردازد، اما در مسابقات تلویزیونی، مخاطب تماشاگری فعال است که با حضور و کنش‌مندی خود، برنامه را می‌سازد و به آن هویت می‌بخشد.

اساسا یکی از جذابیت‌های رسانه‌ای مثل تلویزیون برای مخاطب این‌ است که بتواند خود را در آن و به واسطه آن ببیند و به دیگران نیز نشان دهد و این تجربه با دنیای کودکان و حال و هوای آنها سنخیت بیشتری دارد. پاداش و جایزه هم معمولا در جذابیت و هیجان مسابقات نقش مهمی دارد و نباید آن را از نظر دور داشت. پاداش در اینجا 2 معنی دارد یا بهتر بگویم به 2 شکل محقق می‌شود؛ یکی جوایز مادی است که هر فردی از دریافت آن خوشحال می‌شود بویژه آن که دریافت آن مستلزم تلاش و رقابت با دیگران باشد و دوم پاداش معنوی است که همان لذت درونی و عاطفی است که به واسطه برنده شدن به انسان دست می‌دهد.

کودک همیشه از جایزه گرفتن و برنده شدن احساس خشنودی و رضایت می‌کند. مسابقات تلویزیونی این فرصت را برای مخاطبان ایجاد می‌کند که توانایی‌ها، مهارت‌ها، اطلاعات و کمالات خود را امتحان کرده و به منصه ظهور برسانند و در واقع به حس فرهیخته و ارزشمندبودن خود پاسخی مثبت دهند.

اثبات توانایی و مهارت‌های خود به دیگران بویژه بزرگ‌ترها و پدر و مادر را هنگامی که آنها شاهد بازی یا نمایش توانایی خود هستند به راحتی می‌توان تشخیص داد. وقتی طیف این مشاهده‌کنندگان به دلیل تلویزیونی بودن آن مسابقه و بازی، بسیار گسترده‌تر هم می‌شود میل به خودنمایی و نمایش قدرت خود نیز در کودک بالا می‌رود و لذا مسابقات تلویزیونی فراتر از وجوه سرگرم‌کنندگی آن، فرصتی برای عرض‌اندام و نشان دادن توانمندی‌های خود برای کودکان است.یکی از جذابیت‌های برنامه «مسابقه محله» نیز در همین ایجاد رقابت و فرصت نمایش توانمندی‌های کودک و نوجوان است که البته مولفه‌های دیگر مثل شیوه اجرای مسعود روشن‌پژوه مجری برنامه و حضور پررنگ بخشی مثل شیرین کاری نیز در محبوبیت و تداوم این مسابقه تلویزیونی تاثیر زیادی داشته است. شاید هیچ مسابقه تلویزیونی به اندازه «مسابقه محله» به عنوان یک برنامه تلویزیونی تداوم پیدا نکرده باشد، مسابقه‌ای که نه فقط کودکان بلکه بزرگ‌ترها نیز آن را دوست دارند و جالب این که دست‌کم دو نسل از کودکان و نوجوانان مخاطب این برنامه بوده‌اند. قطعا یکی از عناصر مهم جذابیت مسابقات تلویزیونی برای کودکان، توانایی و شیوه اجرای مجری است. بدیهی است که یک مجری خشک و رسمی نمی‌تواند برای مسابقات کودکانه مناسب باشد.

قطعا یک مجری برنامه کودک باید بتواند با ادبیات و زبان کودکان آشنا بوده و با شادابی و نشاط برای بچه‌ها مسابقه را ایجاد کند. مثلا روشن‌پژوه یا عموپورنگ همواره سعی می‌کنند با شیوه اجرای خود هیجان و شور و نشاط بیشتری به مسابقه بخشیده و شرکت یا حتی تماشای آن را برای مخاطب کودک جذاب و هیجان‌انگیز سازند. ضمن این که مسابقات تلویزیونی کودک بهترین فرصت برای آموزش و انتقال برخی مهارت‌ها و ارزش‌های اخلاقی و تربیتی به آنهاست. وقتی برخی حرف‌های مهم قرار است برای کودکان بیان و به آنها آموخته شود یکی از بهترین شیوه‌هایش این است که از طریق یک بازی زبانی ـ حرکتی این اتفاق بیفتد و مسابقه مصداق و الگوی اجرایی این بازی است. ضمن این که مسابقات تلویزیونی برای کودکان کارکردهای اجتماعی دارد و حضور در جمع و رقابت و تعامل با دیگران، رعایت و احترام به قانون و قواعد بازی و به طور کلی شرایط اجتماعی شدن را نیز برای کودکان فراهم می‌کند. اساسا حضور در یک مسابقه به عنوان یک بازی جمعی، فرآیند اجتماعی شدن کودکان را تسهیل کرده و تجربه زندگی مسالمت‌آمیز و همنوایی گروهی را برای آنها مهیا می‌کند. البته باید به آسیب‌های احتمالی این مسابقات برای کودکان نیز توجه کرد. با این معنی که طراحی، شرایط بازی و شیوه اجرای مسابقات به گونه‌ای نباشد که یک نوع هیجان کاذب و ملتهب را به کودک منتقل و القا کند یا موجب عصبیت و پرخاشگری او شود. مسابقه تلویزیونی برای کودکان در عین جذابیت و کارکردهای سرگرم‌کنندگی و آموزشی باید سلامت روانی ـ عاطفی کودکان را نیز تضمین کند.

سیدرضا صائمی / جام‌جم