کتاب‌هایی ‌که همیشه باید دم‌دست باشند

در حقیقت کتاب مرجع کتابی است که برای اطلاعات محدود و طبقه‌بندی شده به آن رجوع می‌کنند و معمولا از ابتدا تا انتها خوانده نمی‌شود. تفاوت آن با تک‌نگاری‌ها در این است که تک‌نگاری‌ها را می‌توان از آغاز تا پایان مطالعه کرد، اما کتاب‌های مرجع همیشه دم‌دست هستند تا هر زمان لازم بود به بخشی از آن مراجعه شود.

در کتابخانه‌ها نیز کتاب‌های مرجع معمولا در بخش مجزایی از قسمت اصلی نگهداری می‌شوند و به امانت داده نمی‌شوند. فروش و استقبال قشر کتابخوان و محقق از این کتاب‌ها 2 سطح دارد: استقبال کم از کتاب‌های عمومی مرجع و استقبال زیاد از کتاب‌های رشته‌های تخصصی.

اکبر توحیدلو از مسوولان انتشارات علمی و فرهنگی درباره خرید این کتاب‌ها می‌گوید: ‌واقعیت آن است که کتاب‌های مرجع را فقط دانشجویان و طلبه‌ها استفاده می‌کنند و انتظار نداریم که دیگر اقشار جامعه آن را بخرند.

او درباره قیمت بالای کتاب‌های مرجع توضیح می‌دهد: این کتاب‌ها حجم بسیار زیادی دارند و مسلما هزینه خرید آن نیز بالا می‌رود. مثلا کتاب «سیری در هنر ایران» حدود 400 هزار تومان است که مسلما کمتر کسی نسبت به خرید شخصی آن اقدام می‌کند.

انتظار می‌رود که انواع مختلف کتاب‌های مرجع در کتابخانه‌های شهر حتی مراکزی که شهرداری تنها برای مطالعه افراد به صورت رایگان در پارک‌ها بنا کرده است، قابل دسترسی باشد که متاسفانه این چنین نیست.

در سالن‌های مطالعه کتابخانه‌ها هم جز چند مجله قدیمی و گاهی روزنامه چیزی در اختیار افراد قرار نمی‌گیرد. از وزارت ارشاد انتظار می‌رود که از ناشران حمایت کند تا این دسته از کتاب‌ها با کیفیت علمی مناسب‌تر و به روزتر بیش از گذشته به چاپ برسد و در مراکز عمومی در اختیار علاقه‌مندان قرار گیرد.

توحیدلو در‌این‌باره می‌گوید: وزارت ارشاد تنها بخشی از تیراژ چاپ نخست کتاب‌های مرجع را خریداری می‌کند، اگرچه قول‌هایی برای حل این مشکل داده شده، اما هنوز عملی نشده است. برای همین می‌بینیم که ناشران انگیزه‌ای قوی برای چاپ این کتاب‌ها ندارند، مگر در مراکزی چون: دائره‌المعارف بزرگ اسلامی و موسسه لغتنامه دهخدا و... .

جدا از دغدغه‌های خاص درباره انتشار کتاب‌های مرجع، نباید فراموش کرد که اصولاً هزینه‌های زیاد و مشغله‌های زندگی امروز باعث شده خرید کتاب در سبد خانوارها کاهش یابد. این مشکلی عام است که گریبان کتاب‌های مرجع را نیز گرفته است.

حمید بختیاری مدیر فروش گیتاشناسی نیز با این که این امر را عاملی مهم در کاهش فروش کتاب می‌داند، اما می‌افزاید: متاسفانه این روزها مردم به یک دلیل دیگر کمتر از گذشته برای خرید کتب مرجع اقدام می‌کنند که همان اینترنت است.

در واقع دسترسی راحت‌تر و سریع‌تر به اینترنت و ماهواره و رسانه‌های الکترونیکی باعث شده تا حد زیادی استقبال از این کتاب‌ها کمتر از گذشته شود.

یکی از مسائل مهم و البته فراموش شده در چاپ کتاب‌های مرجع در ایران، به روز کردن اطلاعات کتاب است که در رشته‌های مختلف و با توجه به رشد جهانی آن شاخه از فرهنگ و علم بسیار متغیر است.

شاخص جهانی به روز کردن کتاب‌های مرجع بین 5 تا 8 سال است که‌ بیشتر موارد در ایران رعایت نمی‌شود.

البته بعضی نیز به روز کردن این کتاب‌ها را تنها محدود به زمانی می‌کنند که منتقدان اشکالات علمی کتاب را پس از چاپ در اختیار ناشران قرار دهند.

این شرط خاص برای تجدیدنظر و تغییر در اطلاعات کتاب موجب می‌شود تا بعضی پس از 2 سال به روز شوند و بعضی نیز برای چاپ مجدد بازنویسی شوند.

اشکال در این است که گاهی یک کتاب پس از 15 سال و حتی با چاپ‌های متعدد و پیشرفت علمی آن دانش به روز نمی‌شود.

با تمام مشکلاتی که در این عرصه وجود دارد خوشبختانه استقبال خوب کتابخوان‌ها و محققان از کتب مرجع در رشته‌های تخصصی افزایش پیدا کرده است که می‌تواند بیانگر رشد رشته‌های مهجور مانده در علوم مختلف باشد.

استاد فریدون جنیدی، شاهنامه‌پژوه، درباره استقبال روزافزون مردم از کتاب‌های مرجع مربوط به زبان‌های کهن‌پارسی می‌گوید: کتاب‌هایی زیادی در این زمینه در گذشته از بین رفته است. قبلا دانشجویان رشته دکتری در دانشکده ادبیات به صورت اجباری چند بخش از کارنامه اردشیر بابکان را می‌خواندند، اما امروز فرزندان ایران بیش از گذشته با مهر از زبان نیاکانشان استقبال می‌کنند. رشته‌ای چون نجوم نیز به صورت آماتور یا تخصصی امروزه مخاطبان زیادی پیدا کرده است.

‌ مدیر فروش انتشارات گیتاشناسی، معتقد است: کتاب‌های نجوم با استقبال بسیار زیادی از طرف مردم مواجه می‌شود که به هیچ سن خاصی نیز محدود نمی‌شود.

کودکان از زمانی که خواندن و نوشتن می‌آموزند برای کسب اطلاعات کهکشانی به این کتاب‌ها مراجعه می‌کنند حتی این استقبال را در افراد مسن نیز شاهد هستیم. البته یک مشکل نیز وجود دارد و آن زمینه تولید کتاب نجومی صحیح است.

در علومی مثل نجوم به روز کردن اطلاعات اهمیت بسیار زیادی دارد. حمید بختیاری در این باره می‌گوید: مترجمان یا مولفانی که خود به کارشان علاقه دارند اطلاعات کتاب را پیش از هر چاپ جدید ویرایش و با داده‌های جدید این دانش در دنیا به روز می‌کنند.

اما بعضی از محققان به علت کهولت سن یا عدم آشنایی با دریافت اطلاعات به روز جهان از طریق اینترنت و... کتابشان را حتی تا 5 نوبت چاپ بدون هیچ تغییری در اختیار مخاطبان قرار می‌دهند.

البته ضعف ناشران در چاپ کتاب، عدم شناسایی افراد آگاه با اطلاعات به روز، زمان زیاد فرآیند آماده شدن متن تا انتشار و پرداخت‌های بسیار محدود برای پژوهش‌های علمی دقیق همگی موجب می‌شود تا کتاب‌های مرجع نجوم با پیشرفت‌های علمی این دانش همگام نباشد.

عدم گرایش به استفاده از کتاب‌های مرجع می‌تواند بیانگر آن باشد که ذهن مخاطبان به استفاده از اطلاعات آماده کتاب‌های دیگر بسنده می‌کند و رجوع به منابع اصلی برای به دست آوردن درک‌های جدید کاهش پیدا کرده است و اگر در رشته‌های پرمخاطبی که اکنون کتب مرجعشان با استقبال خوبی مواجه می‌شود، عامل مهم هزینه و روزآمد شدن اطلاعات را نادیده بگیریم، دچار همان مشکلات قبلی و تجربه ‌ گذشته خواهیم شد.

حورا نژادصداقت / جام‌جم