همت هنرمندانه برای کودکان

به نظر من، شما با یک پیش‌فرض مثبت دارید به این قضیه نگاه می‌کنید که البته می‌تواند درست باشد. واقعیت این است که سینمای کودک از حیث ماهوی وابسته و مخلوق تلویزیون نیست و هویت مستقلی دارد. نه در ایران که در همه جای دنیا سینمای کودک به عنوان یک ژانر مهم و قدرتمند شناخته می‌شود که حیات و ممات خود را لزوما از تلویزیون نمی‌گیرد. در واقع سینمای کودک از تلویزیون تاثیر می‌پذیرد اما از آن ارتزاق نمی‌کند. من می‌پذیرم که تلویزیون و سینما در ارتباط با ساخت آثار کودک مکمل هم هستند اما وابستگی ذاتی به هم ندارند. مثلا شما در سینمای جهان می‌بینید کارگردان بزرگی مثل اسپیلبرگ بهترین فیلمش را در تلویزیون ساخت به نام «دوئل» که شهرت جهانی پیدا کرد. در واقع تلویزیون اولین جایی بود که استعداد و توانایی این آدم را کشف کرد. یا تلویزیون امکانی است تا بسیاری از کارگردان‌های جوان دست به تجربه‌گرایی بزنند. اما این بدین معنی نیست که تلویزیون همیشه نقش موثر و مکملی دارد گاهی هم کارکردهای مخرب پیدا می‌کند حالا چه در ژانر کودک باشد و چه در گونه‌های دیگر.

یکی از مهم‌ترین عوامل تخریب تلویزیونی این است که به درستی مخاطب خود را نمی‌شناسد و به نیازها و ذائقه او اهمیت نمی‌دهد. خیلی از همین برنامه‌هایی که برای کودکان تهیه می‌شود صرفا جهت پرکردن آنتن و کنداکتور بوده و کار حرفه‌ای روی آن صورت نگرفته است. چه بسیار برنامه‌هایی که به روانشناسی مخاطبش بی‌توجه بوده و شرایط سنی و رشدی او را در نظر نگرفته است یا برنامه‌ریزی و تقسیم‌بندی دقیقی از طیف‌های مختلف مخاطبان صورت نمی‌گیرد و مثلا شاهدیم که یک کودک 8 ـ7 ساله می‌نشیند و سریالی را که مربوط به طیف بزرگسالان است نگاه می‌کند. من در جلسه اتاق سینما می‌خواستم این مساله را مطرح کنم که فرصت نشد و اینجا می‌گویم. ما در دوره طلایی دهه 60 که بهترین فیلم‌های کودک ساخته شد، مخاطبانی داشتیم که با تحولات و شرایط اجتماعی آن دوره هماهنگ بوده و آن برنامه‌ها و فیلم‌ها به نیازهای این مخاطب پاسخ می‌داد در حالی که اکنون پس از 2 دهه مخاطب ما همسو با تغییر و تحولات اجتماعی که سرعت و عمق زیادی هم داشته به یک مخاطب دیگر بدل شده است و این درباره مخاطبان کودک مصداق بیشتری دارد. چون کودکان بیشتر در معرض تحولات بیرونی هستند ولی ما هنوز هم با همان نگاه و رویکرد گذشته برای آنها فیلم و برنامه می‌سازیم. مثلا یک زمانی تاکید می‌شد که خیلی از موسیقی در سینما و تلویزیون استفاده نشود اما الان شما به همین برنامه‌های کودک نگاه کنید که چقدر از عنصر موسیقی استفاده می‌کند. یا مثلا یک زمانی نمی‌شد قصه‌های عاشقانه و دختر و پسری را روایت کرد ولی در همین تلویزیون سریالی به نام در پناه تو پخش شد که عشق بین دختر و پسر دانشجو را به تصویر می‌کشید و مخاطب هم از آن استقبال کرد. می‌خواهم بگویم آنچه که به رشد سینما و تلویزیون کودک کمک می‌کند خود همین رسانه‌ها نیستند بلکه توجه آنها به نیازهای واقعی تماشاگر و مخاطب‌شناسی درست است. اگر ما کودک امروز را به درستی بشناسیم و با نیازها و دنیای او آشنا باشیم، هم در سینما و هم در تلویزیون شاهد ساخت و تولید برنامه‌های جذاب و پرباری خواهیم بود که مخاطبان خوبی هم خواهد داشت. مخاطب‌شناسی مقدم بر اولویت تلویزیون بر سینما در اعتلای آثار کودکانه است. در این شرایط هر دو رسانه همپای هم پیشرفت خواهد کرد. شما ببینید در همان دهه 60 که سینمای کودک در اوج خودش بود تلویزیون هم وضعیت مطلوب‌تری داشت و مجموعه‌های گوناگون کارتونی و عروسکی از جذابیت و قدرت سرگرم‌کنندگی بالایی برخوردار بود. حتی بزرگ‌ترها نیز منتظر می‌مانند تا جمعه بعدازظهر ساعت 2 بشود تا همگام با کودکان آنها نیز برنامه‌های کودک را تماشا کنند. در حالی که الان کودکان هم موقع پخش برنامه کودک ترجیح می‌دهند به بازی‌های رایانه‌ای خود مشغول باشند. یا برعکس گذشته الان کودک لحظه‌شماری می‌کند ساعت 9 شود تا فلان سریال تلویزیون را تماشا کند. در واقع خود تلویزیون در تغییر ذائقه مخاطبانش موثر بوده و ما شاهد جابه‌جایی مخاطب هستیم به طوری که کودکان اکنون به یکی از بینندگان ثابت سریال یا مجموعه‌های 90 شبی تبدیل شده‌اند.

قطعا تلویزیون نقش مهمی در این اتفاق داشته است. وقتی برنامه خوبی در ارتباط با کودک ساخته نمی‌شود او ترجیح می‌دهد که تا انتهای شب بیدار باشد و سریال‌های 90?شبی ببیند. یک زمانی وقتی برای تلویزیون فیلم می‌ساختم چندین ماه طول می‌کشید تا با وسواس و دقت سریالی ساخته شود ولی الان روی یک صفحه کاغذ طرحی به کارگردان داده می‌شود و می‌گویند قرار است که یک مجموعه 90?قسمتی از آن ساخته شود شما کار را شروع کنید نویسنده و بازیگر و لوکیشن و... هم بتدریج اضافه می‌شود. نتیجه‌اش هم همین سریال‌هایی می‌شود که خود تلویزیون یک بار دیگر نمی‌تواند آنها را تکرار کند.

برای این‌که پشتش فکر و ایده بود و برای همین می‌توانست برای سینما ایده‌سازی کرده و به آن خوراک دهد. ولی الان کمتر کارکارشناسی و علمی در برنامه‌سازی‌ها اتفاق می‌افتد و به نظر می‌رسد برنامه‌سازان تلویزیون دچار روزمر‌گی شده‌اند. در حالی که تلویزیون بیش از هر رسانه دیگری به خلاقیت و نوآوری نیاز دارد و مدام باید مخاطب خود را نیازسنجی کند.

ولی این نمی‌تواند رسالت تلویزیون را در ساخت برنامه‌های جذاب نفی کند. اگر تلویزیون بتواند برنامه‌های جذاب و خوبی برای کودک بسازد مطمئن باشید که کودک هنگام پخش این برنامه‌ها، بازی را رها کرده و پای تلویزیون می‌نشیند. در حالی که الان کودکان تلویزیون را خاموش می‌کنند و رایانه خود را روشن می‌کنند تا به بازی خود بپردازند. ببینید در سال‌های 72 تا 75 پروسه تولید فیلم کوتاه برای کودکان در تلویزیون داشتیم که خود من 30 تا از آنها را ساختم؛ فیلم‌هایی که از سوی کودکان هم مورد استقبال قرارگرفته بود. خب چرا همچین فرصتی برای کارگردان‌های کودک گذاشته نمی‌شود که آنها با حمایت خود سازمان برای کودک و نوجوان فیلم کوتاه بسازند. به نظر من در اتاق سینمای صدا و سیما باید به این ایده بخوبی فکر کرد. روانشناختی مخاطب کودک نیز با فیلم‌های کوتاه تناسب بیشتری دارد و به نظر من تلویزیون می‌تواند بهترین استفاده‌ها را از فیلم‌های کوتاه برای مخاطب کودک ببرد. در حالی که برنامه‌های کودک کنونی بیشتر مجری‌محور بوده و به حرف زدن و ترانه خواندن آنها ختم می‌شود.

حتما همین طور است. وقتی تلویزیون ما نتواند علائق و رویاهای کودکان را به درستی و آنچنان‌که هست به تصویر بکشد قطعا سینما هم در این هدف ناکام می‌ماند و بخش عمده‌ای از مخاطبان خود را از دست خواهد داد. تلویزیون باید انگیزه و میل به سینما رفتن را هم در کودک و هم در بزرگسالان برانگیزاند. به عبارت دیگر تلویزیون باید مخاطب را به سمت سینما سوق دهد و مکمل آن باشد. به نظر من تلویزیون بیش از هر چیز بویژه در بخش کودک و نوجوان به مخاطب‌شناسی نیاز دارد. مثلا برنامه‌های کودک ما فاقد سلسله مراتب سنی است و مجری برنامه معلوم نیست که دارد برای یک بچه 8 ساله صحبت می‌کند یا 12 ساله. ادبیات حاکم بر برنامه‌های کودک نیازمند اصلاح بوده تا با نیازها و روانشناسی کودک هماهنگ باشد و مخاطب بتواند حرف مجری را درک کرده و با آن ارتباط برقرار کند.

واقعیت این است که هیچ اثر هنری و بصری را نمی‌توان فاقد پیام دانست اما موافقم که این پیام نباید خیلی پررنگ‌تر از قصه و وجوه سرگرم‌کنندگی آن بوده و بر آن سوار باشد. هیچ قصه‌ای بدون پیام نیست اما می‌تواند پیام خوبی نداشته باشد یا نتواند به درستی پیام را منتقل کند. قصه‌گویی نقش مهمی در جذب مخاطب بویژه کودک دارد. یکی از عوامل موفقیت و جذابیت قصه‌های مجید هم در همین قدرت قصه‌گویش بود.

نه! کارگردان که بیشتر مجری کار است و باید در اجرا و عملیاتی‌کردن اثر قابلیت‌های خود را نشان دهد. چیزی را که من تاکید کردم به یک آسیب‌شناسی علمی نیاز دارد که قطعا تلویزیون با دعوت از کارشناسان از روانشناس و جامعه‌شناس گرفته تا مدیران باتجربه‌ای که در این بخش با تجربه و صاحب نظرند به مخاطب‌شناسی علمی بپردازد. به هر حال تلویزیون نقش محوری و تعیین‌کننده هم در مخاطب‌شناسی دارد و هم مخاطب‌سازی و تربیت و اعتلای ذائقه مخاطب. لازمه این کار هم این است که واقعا دغدغه کودک وجود داشته باشد و کسانی که قرار است برای کودکان کار کنند چه در سینما و چه در تلویزیون باید کودک و کودکی را دوست داشته باشند.