حمام قدیمی جاجرم، موزه مردم‌شناسی می‌شود

بناهای موجود در شهر قدیم جاجرم با مصالح سنتـی و سقف‌های گنبدی شکل ساخته شده‌اند و این حمام هم در بافت قدیمی و فرسوده شهری قرار دارد و یکی از بناهای دوره صفویه است. در ورودی این حمام هم روبه‌روی قلعه قدیم جاجرم و رو به شمال قرار دارد.

اکبری، کارشناس ارشد تاریخ در گفتگو با ایرنا درباره کاربری این بنا در گذشته می‌گوید: این بنا به علت موقعیت قرارگیری در مرکز شهر قدیم جاجرم، مجاورت با مصلی و مسجد جامع قدیمی این شهر، در مسیر رفت و آمد مردم قرار داشت و به عنوان محل اجتماع آنان به شمار می‌رفت، اما هم‌اکنون به علت توسعه شهر به سمت شمال، رفت و آمد در بافت قدیم کمتر شده است.

رجب‌نیا، کارشناس معماری هم با تایید قدمت طولانی این بنا به اهمیت معماری آن اشاره کرده  و می‌گوید: در قدیم برای ساخت حمام، بخش‌ها و طرح‌های مشخص و معینی مدنظر قرار می‌گرفت و حمام قدیم جاجرم نیز از این قاعده مستثنا نیست و بخش‌های اصلی و کاربردی حمام در این بنا تعبیه شده است. این بنا در ضلع جنوبی نارین‌قلعه جاجرم ساخته شده است و در ورودی آن رو به شمال قراردارد که 2 متر ارتفاع و یک متر و 10 سانتی‌متر عرض دارد و با یک شیب ملایم با 5 پله به طرف رختکن حمام هدایت می‌شود.

رختکن‌های یک حمام تاریخی

این کارشناس معماری می‌گوید: رختکن این حمام به شکل هشت‌ضلعی با 4 ضلع مساوی بزرگ و 4 ضلع کوچک است که از این 8 ضلع، 4 ضلع را محل‌های رختکن شامل می‌شود و در اضلاع شمال، جنوب، شرق و غرب حمام تکرار شده و در هر یک از این رختکن‌ها هم سکوهایی برای نشستن ساخته شده‌اند. در رختکن‌های بزرگ سقفی گنبدی و در رختکن‌های کوچک، سقف‌های جناقی شکل ساخته و در وسط سقف حمام، نورگیری به اندازه نیم متر برای تامین روشنایی محل رختکن ایجاد شده است. کف داخلی رختکن‌ها موزائیک و دیوارهای حمام با سیمان سفید پوشیده شده‌اند و تنها در قسمت آب انبار پوشش سقف از آجر است و این که در گذشته پوشش آن چه بوده، اطلاعات دقیقی در دست نیست.

گرمخانه حمام قدیمی جاجرم

رجب‌نیا اضافه می‌کند: راه ورودی به گرمخانه، راهرویی کوچک به عرض یک متر است که در ضلع جنوب شرقی رختکن واقع شده و هشتی دوم بنای حمام را تشکیل می‌دهد. مجموعه گرمخانه هم همانند رختکن از یک 8 ‌ضلعی با اضلاع بزرگ تشکیل شده است و شامل خزانه، آب‌انبار و راه ورودی به مخزن آب می‌شود. ضلع شمالی فضای گرمخانه به خزینه و ضلع جنوبی، شرقی و غربی به محل نشستن و استحمام ختم می‌شود. در ضلع غربی هم آب انباری وجود دارد که محل نگهداری و ذخیره آب برای اضافه کردن به آب خزینه بوده است. فضای تخلیه آب هم در ضلع شمال غربی خزینه ـ که به یک چاه فاضلاب در فضای بیرونی محوطه حمام راه دارد ـ قرار دارد.

بنایی متعلق به اواخر دوره قاجار

محمدجواد جعفری، کارشناس ارشد باستان‌شناسی اداره کل میراث فرهنگی، صنایع دستی و گردشگری هم حمام قدیم جاجرم را یکی از بناهای قدیمی و ارزشمند این شهرستان می‌شمرد و می‌گوید: اسناد مکتوب و شفاهی موثقی درباره تاریخچه ساخت این بنا وجود ندارد و نمی‌توان با قاطعیت، دوره زمانی خاصی را برای ساخت آن مطرح کرد، اما با توجه به اطلاعات موجود درباره سبک معماری و مصالح به کار رفته و نقشه بنا، احتمال می‌رود این بنا اواخر دوره قاجار ساخته شده باشد. البته در گذشته حمام به عنوان یکی از عناصر تشکیل‌دهنده فضای شهری به علت جنبه کارکردی از اهمیت زیادی برخوردار بود و نحوه ساخت و شکل‌گیری فضای حمام به عملکرد و کاربرد آن بستگی داشت، به طوری که ارتباط فضاها و بخش‌های مختلف با هم، فرم فضاها و نورگیرها با توجه به عملکرد مورد نظر، طراحی و ساخته می‌شده است. بی‌شک با توجه به اهمیت حفظ و مرمت این بنا اداره کل میراث فرهنگی، صنایع دستی و گردشگری از سال 86 برای مرمت و احیای این بنا اقدام کرده است که با پایان طرح در چند ماه آینده این حمام به عنوان یک مکان تاریخی و ملی با کاربری جدید مورد استفاده قرار می‌گیرد. البته طرح مرمت و احیای حمام قدیم جاجرم از سال 86 آغاز شده و تاکنون ادامه دارد و در 2 سال گذشته بیش از 600 میلیون ریال اعتبار برای مرمت و بازسازی سقف و گنبدها هزینه شده و هم‌اکنون هم مرمت قسمت‌های داخلی بنا، گچکاری و تجهیـز آن برای تبدیل به موزه در حال انجام است.

حمامی که موزه مردم‌شناسی می‌شود

مدیرکل میراث فرهنگی، صنایع دستی و گردشگری استان تاکید می‌کند: طرح محتوایی تغییر کاربری حمام قدیم جاجرم به موزه مردم‌شناسی آماده شده است و این موزه در 2 ماه آینده راه‌اندازی خواهد شد. در این خصوص 700 میلیون ریال از منابع استانی برای تغییر کاربری این بنا به موزه اختصاص داده و همه وسایل و ابزار مورد نیاز برای آماده‌سازی و ارائه در موزه هم خریداری شده است.

کاظمی می‌افزاید: بخش‌های الحاقی در قسمت داخلی بنا حذف می‌شوند و اقدام‌های لازم برای گچ‌اندود و تزیینات داخلی به منظور آماده‌سازی موزه انجام می‌شود. بعلاوه‌ با توجه به محل قرارگیری این بنا در بافت قدیمی شهر و نزدیک به مسجد جامع و تپه تاریخی جاجرم و همچنین قدمت شهرستان جاجرم در حوزه مردم‌شناسی، این موزه به عنوان موزه مردم‌شناسی آغاز به کار می‌کند. این موزه علاوه بر حفظ تاریخ و فرهنگ قدیم و اصیل این شهرستان می‌تواند به عنوان یک جاذبه، مورد استفاده شهروندان و گردشگران داخلی و خارجی قرار گیرد.