سی فراز، سی قانون در «قرار بی‌قراران»

تقریبا 2 ساعت مانده به اذان صبح وقتی استودیوی پخش رادیو ایران ساعت 3 بامداد را نشان می‌دهد، اینجا نه‌تنها از خواب و خستگی خبری نیست که شور و شوق وصف‌ناپذیری موج می‌زند و همگی در تلاشند وقت خلوص را به مردم یادآوری کنند، از ذکر و تقوا بگویند و درهای باز توبه. انگار که قرار است اتفاق خاصی بیفتد، لحظه رفتن به مهمانی خدا. وقتی که میثم نیکنام پشت میکروفن قرار می‌گیرد، اکبر عاشوری مطالبی را به او یادآوری می‌کند.

آرم برنامه به صورت قطعه نمایشی همراه با افکت پخش می‌شود. بعد از آن صدای تلاوت قرآن و همخوانی بسم‌الله نور تو را به یاد ذکر و مناجات انسان‌های متواضعی می‌اندازد که در نیمه‌های شب صورتشان از اشک شسته می‌شود و جز خدا هیچ نمی‌بینند و هیچ نمی‌خواهند.

میثم نیکنام با صدای رسایش می‌گوید: «به خلاف آنچه که همه فکر می‌کنند در سرزمین من قحطی آمده اینجا همه اهل بخشش‌اند.» سپس افکت صدای برخورد آب دریا به صخره های سنگ به گوش می‌رسد و تو خود را غوطه‌ور در نیکی‌ها و فضایل خدا می‌دانی!

نیکنام از خورشید صحبت می‌کند که چگونه نورش را به زمین می‌بخشد، مهتاب درخشش را به چشمک نقره‌ای ستارگان می‌سپارد و همه از درختان سرو گرفته تا پدران و مادران اهل بخشش و بخشیدن هستند.

نیکنام با خواندن این مطالب زیبا می‌خواهد ذهن مخاطب را به سمت خوبی عمل بخشش سوق دهد. پس از همخوانی قرآنی، نیکنام می‌گوید: «به نام خدا. به نام خدایی که اهل بخششه و اهالی بخشش را دوست داره. سلام. سلام به همه شمایی که دیگران را می‌بخشید تا روزی خدا هم شما را ببخشد. بسیار خدا را شاکریم که توفیق پیدا کردیم در این سحر ماه مبارک رمضان در خدمت شما بی‌قراران باشیم. خوشحال می‌شویم که امشب هم مثل شب‌های گذشته با پیامک 1000662 ما را همراهی کنید.»

بعد از سلام و علیک صمیمی با شنونده‌های برنامه، صدای سوختن هیزم و چوب و گداخته شدن آتش شنیده می‌شود. در این بخش با توضیح نیکنام، سخنان مرحوم حضرت آیت‌الله احمدی میانه‌جی درخصوص عالم برزخ و سوال و جواب شب اول قبر پخش می‌شود. این که ملکی قبل از نکیر و منکر می‌آید و از انسان می‌خواهد از عمل‌هایی که انجام داده بگوید. این که از خدا و پیغمبر، امام، عمر، نماز، زکات، حج و ولایت امیرالمومنین پرسیده می‌شود.

پس از آن صدای رعد و برق و باران شنیده می‌شود و کسی می‌گوید: «از آسمان رحمت، از زمین برکت، از دریا متانت، از کوه صلابت و از تو بی‌قراری.» در این قسمت حاج آقا سفیدی درخصوص اولیای خدا صحبت می‌کند. این که همه مردم ظاهر دنیا را می‌بینند و ملاک ارزیابی آنها با همین ظاهر دنیاست، اما اولیای خدا باطن نگرند و هیچ وقت تحت تاثیر موج‌ها قرار نمی گیرند و همه چیز را به دید امتحان الهی می‌نگرند.

در فرصتی که ایجاد می‌شود از اکبر عاشوری، سردبیر ویژه‌برنامه سحر ماه مبارک رمضان می‌پرسم یک برنامه سحر باید چه ویژگی‌هایی داشته باشد که می‌گوید: چون ذوق و سلیقه مردم فرق کرده ما هم به تبع این نگرش، برنامه‌سازی‌هایمان تغییر کرده است. همچنین با توجه به این که انسان امروز در عصر ماشین از فرهنگ و هویت خود دور شده، یک برنامه‌ساز باید دوباره آن حرف‌های اخلاقی و عرفانی که از ائمه و پیامبر به ما رسیده را تکرار کند، چون اینها فقط حرف نیست بلکه زندگیمان را می‌سازد.

عاشوری می‌گوید: قرار بود در برنامه سحر سال گذشته هم مناجات خمسه عشر را مورد بررسی قرار دهیم، اما به خاطر کمبود وقت فقط توانستیم به دفتر سوم مثنوی مولانا بپردازیم، اما امسال سعی داریم مناجات خمسه عشر امام سجاد(ع) را به طور کامل بررسی کنیم.

عاشوری ادامه می‌دهد: طی 30 سحر 15 حالت از انسان که در مناجات خمسه عشر آورده شده همچون التائبین، شاکین، خائفین، الراجین، الراغبین، شاکرین، المطیعین، مریدین، المحبین، متوسلین، المفتقرین، عارفین، ذاکرین، المعتصمین و الزاهدین توسط کارشناسان برنامه مورد بررسی قرار می‌گیرد و ما با دقت خاصی حالات مختلف انسان را مورد کنکاش قرار داده و به خود مناجات از نظرگاه‌های مختلف نگاه کرده‌ایم.

این سردبیر گروه اندیشه می‌گوید: «برنامه قرار بی‌قراران از آیتم‌های مختلفی تشکیل شده است. در بخش «نماد‌شناسی» حجت‌الاسلام والمسلمین ریاضت از اشیایی که برای انسان آشنا و ملموس است و او را به خدا بیشتر نزدیک می‌کند سخن می‌گوید؛ همچنین حجت‌الاسلام والمسلمین سرلک 30 قانون از قانون‌هایی را که امام سجاد(ع) در هر فراز از این دعا معرفی کرده با بیانی شیوا مطرح می‌کند. بخش «افطار واژه‌ها» توسط حجت‌الاسلام ادیب یزدی از دیگر بخش‌های برنامه است که ایشان به معنای خاص واژه‌ها در این مناجات می‌پردازد. در بخش «هم اسم و هم مسما» حجت‌الاسلام جعفرپور به دعاهایی که انسان بنا به آن حالتی که دارد می‌تواند خدا را صدا بزند اشاره می‌کند، این که انسان در حالت توبه خدا را با کدام اسامی جلال‌الله صدا کند بهتر جواب می‌گیرد. در طول برنامه طرح مساله‌ای می‌شود که جواب آن در 2 بخش «بنده من» و «سر سلامت» گفته می‌شود. در آیتم بنده من که عبدالله علایی آن را ساخته، حجت‌الاسلام انجوی‌نژاد با استفاده از آیات قرآن کریم به بررسی آن می‌‌پردازد و معنی و تفسیر این آیات نیز بیان می‌شود، همچنین در آیتم سر سلامت، حجت‌الاسلام نوری‌زاده به ارائه راهکار‌های عملی در این زمینه می‌پردازد. «از منظری نو» کلام بزرگان دینی که در قید حیات نیستند، میکس اندیشه که با توجه به موضوعات برنامه طراحی شده، توضیح و تفسیر دعاهای خمسه توسط حجت‌الاسلام سلیمی بعد از اذان صبح، «شعر و شعور» خواندن شعرهای حجت‌الاسلام حسن‌زاده آملی توسط صمدی آملی، «روزها و روزه‌ها» و سخنان حجت‌الاسلام ناصر نقویان از دیگر بخش‌های این برنامه سحرگاهی است.

حسن آقاجانی، تهیه‌کننده برنامه قرار بی‌قراران که تقریبا 10 سال سابقه تهیه‌کنندگی را در گروه اندیشه رادیو ایران دارد، می‌گوید: استفاده از موسیقی در برنامه سحر ممنوع است و ما هر جا که برنامه احتیاج به موسیقی حالت داشته باشد به جای آن از مناجات، آوازهای عرفانی متناسب با موضوع داستان و افکت‌های مناسب با آن فضا که آن حالت را در ذهن شنونده ایجاد کند، استفاده می‌کنیم.

او تصریح می‌کند: برای تهیه این آوازهای عرفانی چند سی‌دی را از اداره کل نغمات آئینی رادیو گرفته‌ایم، اما به خاطر تنوع کار با این که بودجه مستقلی برای تهیه مناجات و آوازهای عرفانی جدید نداشته‌ایم به همت گروه، این آواها را از قم و گروه‌های تواشیح تهیه کرده و در دل برنامه استفاده می کنیم و کوشیده‌ایم این مناجات‌ها زیبا باشد.

آقاجانی با اشاره به این که برای دومین سال پیاپی است برنامه سحر با اسم قرار بی‌قراران پخش می‌شود، می‌گوید: هر سال تیم سازنده برنامه سحری، سبک و سیاق جدیدی را اجرا می کند، امسال با استفاده از گوینده جدید که صدای آن متفاوت‌تر از دیگر گوینده‌هاست، افکت‌های مختلف و آنونس‌هایی متناسب با موضوع داستان و استفاده از نمایش در آرم برنامه سعی کرده‌ایم نه‌تنها قالب‌شکنی در ساخت برنامه‌های سحری داشته باشیم که با فراهم کردن سیستم پیامک با مخاطبمان در ارتباط باشیم.

آقاجانی ادامه می‌دهد: از صدای استاد رضوی، معینی، سعید توکلی و دیگر گویندگان رادیو برای ساخت آنونس‌های برنامه استفاده می‌کنیم. ضمن این که 2 فضاسازی مناجاتی در برنامه داریم که ابتدای برنامه مناجات خمسه عشر با صدای مرحوم عباس صالحی و در دل برنامه دعای مناجات کوفه با صدای استاد سماواتی با ترجمه میثم نیکنام پخش می‌شود.

این تهیه‌کننده برنامه‌های معارفی ادامه می‌دهد: از برجسته‌ترین نقاط قوت برنامه قرار بی‌قراران می‌توان به یک ربع آخر آن اشاره کرد. به این صورت که در این زمان گلچین کلام‌های کارشناسانی که در برنامه مورد استفاده قرار گرفته، پخش می‌شود تا مخاطبی که از اول برنامه همراه ما نبوده بتواند مغز عمده‌ترین صحبت‌های کارشناسان را بشنود.

وقتی از حجت الاسلام والمسلمین علی سرلک، کارشناس قرآنی این برنامه درخصوص ویژگی‌های برنامه سحر برای همراهی با مخاطب می‌پرسم، می‌گوید: چون رادیو یک رسانه گرم است و واژه‌ها چهره‌های معرفت و آگاهی هستند، واژه‌ها در برنامه حرف اول و آخر را می‌زنند بر خلاف برنامه‌های تلویزیون که تصویر مخاطب را همراهی می‌کند، بنابراین باید در محتوای واژه‌ها چند اصل را رعایت کرد، این که واژه‌ها حقیقتی را بیان کنند که در آن آگاهی و معرفت وجود داشته باشد و چون این برنامه برای سحر ساخته می‌شود و لطیف ترین لحظات همانا لحظات سحر است، باید این واژه‌ها با صفا و معنویت خاصی گفته شود و نیت و انگیزه‌ای که به کار برده می‌شود نیز مهم است، همچنین زیبایی و چینش کلمات از اهمیت بسزایی برخوردار است، این که مطالب برنامه‌های سحر از ادبیات خوبی برخوردار باشد تا مخاطب در لحظات سحر احساس بهره‌مندی قلبی و عقلی داشته باشد.

حجت‌الاسلام سرلک، برنامه‌سازی برای سحر را کار سختی می‌داند و می‌افزاید: بدون تردید رادیو در سحر وقتی می‌تواند مخاطب خود را داشته باشد که برنامه‌ریزان نیز بر همین اساس حرکت کنند. این که آنها برنامه سحر را یک برنامه معمولی نبینند بلکه یک فعالیت علمی ـ تربیتی ـ الهی ببینند، وقتی متولیان یک برنامه از صدابردار گرفته تا سردبیر همه دل به برنامه بدهند هم برنامه را بشنوند و هم برنامه بتواند در آنها حال و هوایی ایجاد کند، برنامه سحر می‌تواند یک شور و حرکت و برکتی ایجاد کند.

نفیسه فرازنده‌نیا، نویسنده برنامه قرار بی‌قراران که غیر از این برنامه پیشنهاد نوشتن چند تا برنامه کوتاه رمضانی را هم داشته، می‌گوید: نوشتن یک برنامه روتین با مدت زمان بالا هر روز کار سختی است، اما با علم به این که می‌دانم مخاطب سحر خاص است، چون وقتی کسی در سحر رادیو را گوش می‌کند صرفاً به خاطر آن نیست که چیزی را بشنود بلکه دوست دارد با برنامه همراه شود همه اینها دست به دست هم داده که من سختی راه را تحمل کنم و نوشته مورد پسندی ارائه کنم.

فرازنده نیا می‌گوید: قبلا هم دعای خمسه عشر امام سجاد(ع) را خوانده بودم، اما برای اولین بار است که برای این دعا مطلب می‌نویسم، چون این دعا یک دعای حسی است و همه جنبه‌هایی که انسان در طول مدت زندگی ممکن است با آن روبه‌رو شود، در این دعا وجود دارد.

این نویسنده برنامه‌های معارفی می‌گوید: وقتی می‌خواستم برای فرازهای این دعا مطلب بنویسم ابتدا تشبیهات قشنگی که به کار برده شده بود، نظرم را جلب کرد. بعد این که این دعا متعلق به چه زمانی بوده و کدام امام معصوم آن را نوشته که این حالات با حالات انسان امروزی نزدیک است و در من حسی به وجود آورد که از کلمات خوبی برای نوشتن استفاده کنم.

فرازنده‌نیا که 7 سال نویسندگی برنامه‌های مختلف رادیویی را به عهده داشته، اظهار امیدواری می‌کند که این برنامه سحری فقط یک برنامه شنیداری نباشد و لحظه‌های خوبی را همراه با معنویت برای مردم فراهم کند.