شرح اشتیاق

در طول تاریخ شرح‌های مختلفی بر این کلام امیرالمومنین(ع) نوشته شده است. به اعتراف کارشناسان شرح ابن ابی‌الحدید معتزلی یکی از مهم‌ترین شرح‌های تاریخ است که بتازگی توسط غلامرضا لایقی به فارسی ترجمه شده است و تاکنون چند جلد آن توسط انتشارات کتاب نیستان منتشر شده است.

در گفتگویی با لایقی محقق و مترجم به مباحثی در مورد نهج‌البلاغه و شرح ابن ابی‌الحدید بر آن پرداختیم. لایقی مدیرمسوول و سردبیر مجله اطلاع است که تاکنون حدود 30 جلد ترجمه و تالیف از او منتشر شده است.

آیا قبل از این‌که شما به ترجمه شرح ابن ابی‌‌الحدید بپردازید، ترجمه‌ای از این اثر به زبان فارسی وجود داشت؟

شرح ابن ابی‌الحدید مربوط به قرن پنجم است و از ابن ابی‌الحدید معتزلی است که واقعا در علوم و فنون مختلف روز خود دانشمند بوده است و فی‌الجمله تبحری داشته است و در شرح نهج‌البلاغه از علوم مختلف مانند فلسفه، حکمت و... استفاده کرده است. ابن ابی‌الحدید در این کتاب بسیار به خصایل و ویژگی‌های امام علی(ع) پرداخته و در مورد فصاحت، شجاعت، سیاست و تدبیر امام مطالب زیادی نوشته است. در واقع همه این صفات در امیرالمومنین(ع) را قبول داشته است؛ به وجهی اگرچه سنی بوده ولی عاشق حضرت امیر(ع) بوده است.

غیر از ترجمه شرح ابن ابی‌الحدید بر نهج‌البلاغه، قصاید علویات سبع ابن ابی‌الحدید که در وصف امام علی(ع) است را هم ترجمه کردم. ایشان 7 قصیده در وصف امیرالمومنین(ع) دارد که شرح کردم ولی برای چاپ به ناشر تحویل نشده است. بهترین، مفصل‌ترین و قوی‌ترین شرحی که تاکنون بر نهج‌البلاغه نوشته شده شرح ابن ابی‌الحدید است؛ کسی نمی‌تواند ادعا کند که از این شرح، کتابی بهتر و قوی‌تر وجود دارد. اگر چه امامیه با ابن ابی‌‍‌الحدید اختلاف نظر دارد، چه به لحاظ تاریخی که در جاهایی مستندش تواریخ اهل سنت است و چه در مسائل حکمی و کلامی که به شیعه نزدیک است وچه در مسائل فقهی که او از فقه اهل سنت استفاده کرده است. در مباحث لغوی و ادبی و فصاحی و بلاغی که ابن ابی‌الحدید استاد است، در هیچ کدام از این زمینه‌ها شرحی به قوت، قدرت و مبسوط بودن شرح ایشان وجود ندارد. خود ابن ابی‌الحدید ادعا می‌کند که نخستین شرحی که قبل از ایشان نوشته شده است، شرحی است که توسط قطب راوندی از علمای شیعه نوشته شده است، اما چون قطب راوندی فقیه بوده و از مسائل تاریخی، ادبی، لغوی و فصاحت و بلاغت اطلاع کافی نداشته است نتوانسته چنان‌که بایسته و شایسته است از عهده شرح نهج‌البلاغه برآید.

نهج‌البلاغه همچنان که از اسمش پیداست روش بلاغت است، یعنی اساس کار شریف رضی این بوده که از کلام و خطبه‌های امام علی(ع) زیباترین‌هایش را که به لحاظ فصاحت و بلاغت در اوج بوده انتخاب کرده و آنها را در کتابی آورده و نام آن را نهج‌البلاغه گذاشته است. در واقع خطبه‌های امام علی(ع) طولانی است و شریف رضی مثلا تنها یک یا دو صفحه از آنها را به تناسب و سلیقه خود انتخاب کرده و چون خود رضی شاعر و ادیب بوده است در انتخاب فصاحت و بلاغت را ملاک انتخاب قرار داده است. بنابراین قطب راوندی اهل فن برای چنین شرحی نبوده، اگرچه شیعه بوده ولی مرد میدان شرح نهج‌البلاغه نبوده است، برای کسی که وارد این میدان می‌شود لازم است ادیب، فصیح، بلیغ و تاریخدان باشد و بر علوم مختلف اطلاع داشته باشد، قطب راوندی فقط فقیه بوده و اشتباهات فاحشی در شرح خود کرده و مسائلی مطرح کرده که دور از مطالب نهج‌البلاغه است.

شرح‌های دیگری هم به زبان فارسی نوشته شده، مثلا شرح علامه جعفری به زبان فارسی و شرح ابن‌میثم به زبان عربی موجود است و شرح‌های کوچک‌تر از اینها هم زیاد هست، اما در این حد وجود ندارد و اصلا قابل قیاس نیست.

بعد از ابن ابی‌الحدید شرح مفصلی که مباحث عقلی و کلامی را مورد توجه قرار داده و به آن خیلی پرداخته همان شرح ابن میثم است. شرح جالب دیگری سراغ ندارم؛ بعضا شرح لغات مشکل و مفردات است؛ مانند شرح دکتر صبحی صالح و شرح عبده که در مصر چاپ شده است و بد نیست و در حد و اندازه خودش، در حد یک جلد شرح لغات مشکل است. همچنین بنده شرحی بر لغات مشکل نهج‌البلاغه به زبان عربی دارم که در حدود 1000 صفحه است که هنوز به ناشر تحویل داده نشده است.

انگیزه اولیه خودم برای ترجمه این کار ابراز ارادتی بوده که به امام علی(ع) داشتم و دارم و دوم این‌که دوست دارم در این برهه زمانی خاص نهج‌البلاغه ترویج شود و علت آن هم این است که در این شرایط زمانی اکثر مردم اهل دنیا و حکومت‌ها فاسد شده‌اند؛ در واقع نهج‌البلاغه به همه این مباحث می‌پردازد و سعی می‌کند که مردم را آگاه کند.

بخش‌های زیادی از صحبت‌های حضرت امیر(ع) در مورد این موضوع است که مال دیگران را نخورید، ایشان در زمانی این صحبت‌ها را بیان کرده که خود حاکم جامعه اسلامی و در واقع نیمی از جهان شناخته شده آن روز بوده است. همچنین بخشی از مباحث نهج‌البلاغه در مورد پرهیز از دنیاپرستی و توبیخ امرا و کارگزاران حکومت حضرت است. بخش زیادی از مباحث نهج‌البلاغه در مورد قیامت، معاد، زهد و پارسایی و تقوا و در مورد مباحث و مسائل تاریخی است که بر حضرت امیر(ع) گذشته است و آنچه که در نهج‌البلاغه وجود دارد لازم است مورد رجوع قرار گیرد و این مطالب را بخوانیم و در زندگی عمل کنیم.

به نظر من به نهج‌البلاغه پرداخته نشده است و با این وضعیت موجود دنیا که اکنون مردم بسرعت در حال تکاپو و مال‌اندوزی هستند باید به فکر بیفتند. اکنون در دنیای معاصر افراد متدین هم کم شده‌اند و... بنابراین دیدم جای این مباحث خالی است و سخنان نهج‌البلاغه حرف انسان کاملی است که مسلما می‌تواند روی مردم تاثیرگذار باشد، اگر کسی به ایشان ارادت دارد اینها را بخواند مسلما روی او اثر می‌گذارد و نحوه زندگی او را تغییر خواهد داد؛ به اضافه این‌که نَفَس این مرد حق است و بعد از 14 قرن وقتی انسان آن را می‌خواند بر او اثر می‌گذارد و حتما زندگی او را تغییر می‌‌دهد.

امام علی(ع) شخصیتی است که اگر کسی اندکی با او آشنا باشد و حتی معتقد به هر دینی به غیر از اسلام هم باشد باز برای ایشان سر تعظیم فرو می‌آورد. هر کس دانشمندتر باشد بیشتر تسلیم این شخصیت می‌شود، هر کس به خصایل انسانی بیشتر اعتقاد داشته باشد در مقابل این شخصیت بیشتر متواضع می‌شود، اصلا ربطی به این ندارد که چه دینی دارد حتی اگر دشمن ایشان باشد باز از ایشان و شخصیت‌شان تعریف می‌کند و این هم در تاریخ سابقه دارد، دشمنان حضرت امیر(ع) در بسیاری از موارد در مقابل صفات، اعمال انسانی و معرفت او اعتراف کردند، یعنی این شخصیت خود حضرت امیر(ع) است که همه را تحت‌الشعاع و تحت تاثیر قرار می‌دهد و افرادی مثل ابن ابی‌الحدید در پرتو امام علی خود را بزرگ کرده‌اند؛ نه علی را!

ابن ابی‌الحدید می‌گوید: «همه با خلافت زینت گرفتند و علی(ع) خلافت را زینت بخشید.» این شخصیت همه را مسحور خود می‌کند، هر کس در طول تاریخ با ایشان آشنا شده مسحور شده است.

سید ‌حسین امامی 
جام‌جم