برق یا بمب؛
امروزه الکتریسته یا جریان برق ، مهمترین نیاز بشر است.
تقریبا هیچ وسیله ای وجود ندارد که به طور مستقیم یا غیرمستقیم به این نوع انرژی وابسته نباشد.
بدون برق ، تمامی ارتباطات نوین
تولید برق نیز خود معضلی بزرگ است. منبع انرژی نیروگاه های برق همواره مهمترین دغدغه دولتهاست. نیروگاه های با سوخت فسیلی ، نیروگاه های آبی ، بادی و... اما بتازگی سوخت جدیدی در نیروگاه ها به کار برده می شود؛ اورانیوم نیروگاه های هسته ای ، مقرون به صرفه ترین روش تولید برق هستند.
حجم کم سوخت ، قیمت مناسب آن و انرژی فوق العاده زیاد آن همه کشورها را ترغیب به داشتن این فناوری کرده است. البته در پس این ظاهر زیبا، دیوی زشت خوابیده است ؛ سوء استفاده از مواد رادیو اکتیو حاصل در رآکتورها، برای تولید بمب اتمی.
از بمباران نوترونی اورانیوم در رآکتورها، ماده ای به نام پلوتونیوم حاصل می شود. پلوتونیوم انواع مختلفی دارد.
یک نوع آن 239-Puاست که برای بمب سازی بسیار مطلوب است ؛ اما این ایزوتوپ در همه رآکتورها به مقدار کافی تولید نمی شود.
رآکتور بوشهر نیز از این نوع است ؛ یعنی پلوتونیوم تولید شده به وسیله آن ، مناسب استفاده تسلیحاتی نیست. البته می توان این نیروگاه را برای استحصال پلوتونیوم به شیوه ای نادرست به کار انداخت ؛ اما تاسیساتی نظیر تاسیسات ایران را به آسانی می توان مورد بررسی دقیق قرار داد و این عملیات ، چیزی نیست که بتوان آن را در خفا انجام داد.
آنچه اهمیت تعیین کننده ای در استفاده غیر صلح جویانه از یک رآکتور دارد، فناوری رآکتور و شیمی هسته ای آن است ؛ روشی که به یاری آن ، می توان مسیری به وجود آورد که یک رآکتور عادی به یک رآکتور دارای توانایی تولید بمب تبدیل شود.
برای این منظور، رآکتور بوشهر را با رآکتور اسرائیل مقایسه می کنیم.
طرز کار رآکتور اسرائیل را آب سنگین تعدیل می کند و در آن از گرانیت نیز استفاده می شود. این دو عامل حالتی در این رآکتور به وجود آورده اند که پلوتونیوم در خور استفاده برای سلاح را به بهترین نحو تولید می کند.
این رآکتور، این مزیت را بر رآکتور بوشهر دارد که می توان آن را هنگامی که در حال فعالیت است ، سوختگیری کرد؛ یعنی می توان قطعات سوخت قرار گرفته در معرض تشعشع را از داخل آن بیرون آورد، بی آن که کار رآکتور متوقف شود.
نیازی نیست کل نیروگاه تعطیل شود تا از این طریق بتوان میله های سوخت حاوی پلوتونیوم تازه را از درون آن استخراج کرد.
علاوه بر این ، این نیروگاه پلوتونیوم از نوع مناسب تولید می کند؛ یعنی پلوتونیومی که درصد 239 - Pu آن بسیار بالاست.
به طور اخص ، سوختگیری مجدد رآکتور در حال فعالیت ، بی آن که کار آن مختل شود، سه مزیت بیش از اندازه مهم برای تولید بمبهای پلوتونیومی در بر دارد.
نخستین مزیت آن است که میله سوخت حاوی اورانیوم و پلوتونیوم تازه را می توان پس از آن که مدتی کوتاه در رآکتور ماند، به طور منظم استخراج کرد.
این زمان ممکن است بسیار کوتاه باشد و از چندین هفته یا حداکثر یکی دو ماه تجاوز نکند (حال آن که در رآکتورهای دیگر مدت آن به 2 تا 3 سال یا حتی بیشتر نیز می رسد).
ماندن سوخت برای مدتی کوتاه در داخل رآکتور برای طراحی بمب بسیار مطلوب است ؛ زیرا هر چه میله سوخت مدت بیشتری در رآکتور باقی بماند، از کیفیت و مفید بودن پلوتونیوم کاسته می شود.
در حقیقت ، پلوتونیوم بیشتری از این طریق حاصل می شود، اما از نوع نامناسب آن. ایزوتوپ مطلوب 239 - Pu است. اگر یک میله سوخت برای مدت طولانی در معرض تشعشع قرار گیرد، ایزوتوپ های سنگینی که مدام بر سنگینی آنها افزوده می شود، تولید می گردند که عبارتند از: 240 - Pu، 241و 242.
از آنجا که نمی توان این ایزوتوپ های سنگین را از ایزوتوپ مطلوب ، یعنی 239 - Pu جدا کرد، هر چه مقدار ایزوتوپ های سنگین بیشتر باشد، طراحی بمب دشوارتر و خطرناک تر می شود.
از آنجا که کار رآکتور متوقف نشده است ، به سهولت بسیار بیشتری می توان این واقعیت را که میله ها تعویض شده و میله های جدیدی جای آنها را گرفته است ، مکتوم نگاه داشت و در نتیجه کنترل فعالیت ها یا اقدامات تجسسی در مورد آنها بسیار دشوارتر خواهد شد.
نهایت آن که فرآوری مجدد میله های سوختی ، با درجه احتراق پایین به منظور جدا کردن پلوتونیوم قابل شکافتن (شکستن یا شکافتن اتمهای آن) از سوخت اورانیوم غیرقابل شکافتن بسیار آسان است.
سطح رادیو اکتیویته یک میله سوخت کم و بیش با طول مدتی که آن میله در رآکتور باقی می ماند، تناسب دارد. سوخت مربوط به رآکتور نوع دیمونا حدود 30 بار کمتر دارای رادیو اکتیویته است و بنابراین کار کردن با آن 30 بار کمتر از رآکتور در حال ساخت در بوشهر خطر آفرین است.
فرآوری مجدد میله های سوخت لازم برای رآکتور مستلزم تاسیسات بسیار بزرگتر، پیچیده تر و پیشرفته تری است ؛ زیرا لازم است در برابر سطوحی از رادیو اکتیویته بتوان نیروی محافظی پدید آورد.
روس ها در ایران سرگرم احداث یکی از رآکتورهای مدل WIRهستند. در رآکتورهای WIR هر کوششی برای تعویض میله های سوخت ، آن هم بدون برنامه از پیش تعیین شده زمانی یا بدون نظارت بر آن ، به آسانی قابل ردیابی است.
تضاد میان رآکتور دیمونا و رآکتوری که در بوشهر در دست احداث است ، تضادی گویا و نمایان است. روس ها در ایران سرگرم احداث یکی از رآکتورهای مدل WIR هستند.
در رآکتور بوشهر که یک رآکتور آبی است، آب تحت فشار قرار می گیرد.
این نوع رآکتور در روسیه کاربرد گسترده ای دارد و به فنلاند و کشورهای عضو سازمان پیشین «کومکون» نیز صادر شده است.
این رآکتور با رآکتور RBMK کاملا تفاوت دارد. نوع اخیر، رآکتوری است که گرافیت آن تعدیل شده است و همان نوعی است که در چرنوبیل حادثه ایجاد کرد. تفاوت اصلی میان آنها این است که در رآکتورهای WIR حتی قبل از بیرون آوردن سوخت قرار گرفته در معرض تشعشعات ، باید کار دستگاه را به طور کامل تعطیل کرد؛ بنابراین هر کوششی برای تعویض میله های سوخت ، آن هم بدون برنامه از پیش تعیین شده زمانی یا بدون نظارت بر آن ، به آسانی قابل ردیابی است.
به این ترتیب، دست زدن به جرح و تعدیلاتی در رآکتورهای WIR و انطباق دادن آن با برنامه های تسلیحاتی ، نوعی اشتباه تکنیکی به شمار می رود یا می توان این کار را نوعی دادن اطلاعات غلط به طور تعمدی پنداشت.
در خصوص تبدیل سوخت به پلوتونیوم - خواه پلوتونیوم نوع مناسب و خواه نوع نامناسب آن - ر وس ها تغییرات ظریفی در رآکتور ایجاد کرده اند تا تمام سوخت به مصرف نرسیده به روسیه بازگردانده شود.
از آنجا که مخفی نگاه داشتن هرگونه تغییر و تبدیلی در رآکتور WIR به مراتب دشوارتر است ، بندرت باور کردنی است که از کارخانه بوشهر بتوان برای حمایت از پروژه تسلیحات هسته ای استفاده کرد؛ هر چند پلوتونیوم مورد نظر می تواند در غیر این صورت مفید واقع شود.
برای اثبات این اتهام که رآکتور بوشهر بخشی از یک برنامه پنهانی تسلیحاتی ایران به شمار می آید،تاکنون استدلالی فنی و قوی ذکر نشده است.
جیمز وولسی ، رئیس پیشین سازمان سیا که در حال حاضر عضو هیات رئیسه موسسه یهودی امور امنیت ملی است ، استدلال اسرائیل را یکجا و به نحو منسجم و قاطعی در قالب عبارات زیر بیان کرده است: «هیچ دلیل پنهان یا باطنی برای یکی از بزرگترین تولیدکنندگان نفت جهان وجود ندارد که نشان دهد این کشور مجبور است وارد فعالیت های هسته ای برای تولید انرژی شود، مگر آن که هدف سردمداران آن ، آموزش دادن افراد و ایجاد زیرساختی باشد که اورانیوم یا پلوتونیوم بسیار غنی شده موجود در آن به علاوه مواد، برای تولید سلاح به کار رود.»
کشور ایران از ذخایر بسیار عظیم گاز طبیعی در معادن آبهای ساحلی خلیج فارس برخوردار است. نکته جالب توجه اینجاست که عرضه گاز طبیعی اندک و قیمت آن نسبتا گران است ؛ بنابراین ، مسائل اقتصادی حکم می کند که چندین ایستگاه هسته ای (نیروگاه اتمی) برای تامین انرژی مورد نیاز فراهم گردد و وجود چنین نیروگاه هایی لزوما نباید از زاویه منفی نگریسته شود. برای قضاوت صحیح در این خصوص به تحلیل های عمیق تری نیاز است.
مساله قابل ملاحظه دیگر کشور ما آن است که از گاز طبیعی موجود و در دسترس می توان استفاده های جانشین ارزشمندی به عمل آورد. از گاز طبیعی می توان به جای نفت در هر کجا که امکانپذیر باشد، استفاده کرد تا از این طریق بتوان نفت را به صادرات اختصاص داد.
بدیهی است که چنین چیزی از اولویت بسیاری برخوردار است. استفاده از گاز برای تزریق مجدد به داخل ذخیره گاه های تولید نفت نیز ضرورت حیاتی دارد.
اجرای پروژه هایی برای بازیافت ثانوی که مستلزم استفاده از حجم وسیعی از گاز طبیعی است ، دیرزمانی است که به تاخیر افتاده است و به سبب نبود سرمایه و دسترسی نداشتن به بهترین فناوری های مربوط به این گونه پروژه ها، وضعیت نابسامانی حاکم است.
همین امر یکی از آثار و نتایج تحریم ها علیه کشور ما بوده است. بعلاوه این فرصت برای ما مهیاست که گاز طبیعی را به خارج صادر کنیم؛ خواه از طریق خط لوله به مقصد ترکیه و خواه به صورت گاز مایع طبیعی به مقصد شبه قاره هند.
بنابراین ، اسناد و مدارک قابل آزمایشی وجود دارد دال بر این که رآکتور بوشهر بخشی از یک برنامه تسلیحات هسته ای در ایران نیست و کاملا بی ربط و بی مناسبت است.
گزیده ای از سخنرانی دکتر محمود معینی
(اداره کل پژوهش معاونت سیاسی سازمان صدا و سیما)
(اداره کل پژوهش معاونت سیاسی سازمان صدا و سیما)
گفت و گو
