حسین کعبی: وقتی فیگو را در جام جهانی زدم....
این هفته به بهانه هفته کتاب رفتهایم سراغ کتابفروشیهای دست دوم
کتابفروشی به سبک تاناکورا
هفته کتاب از شنبه گذشته شروع شده و تا شنبه آینده ادامه دارد.در این هفته که برپاییاش حالا به یک سنت سالانه تبدل شده، کتابها بیشتر از گذشته مورد توجه قرار میگیرند و هم رسانهها بیشتر از کتاب و کتابخوانی مینویسند و هم مسوولان فرهنگی بیشتر از کتاب و کتابخوانی حرف میزنند. ما هم همراه با این قافله این هفته رفتهایم سراغ کتاب، اما با یک تفاوت.گزارش را بخوانید تا این تفاوت را دریابید.
بازار کتاب در ایران دو شکل دارد بازار رسمی و غیررسمی. در بازار رسمی کتاب، با کتابهای روز و تازههای نشر ناشران مختلف کشور سروکار دارید، اما در بازار غیر رسمی شما میتوانید کتابهایی را بخرید که سالهای سال از چاپ آنها گذشته است و کتاب دست دوم یا قدیمی نامیده میشوند.
اگر 10 سال پیش کتابهای دست دوم قیمتهای معمولی و گاه پایینتری نسبت به کتابهای بازار رسمی داشتند، اما حالا این طور نیست، یک پرسه کوچک در کتابفروشیهای دست دوم نشان میدهد که حالا کتاب به عنوان یک کالای فرهنگی بعد تجاری پر سودی پیدا کرده است.
راسته کاغذی
در همه شهرهای ایران کتابفروشیهایی هستند که کتابهای دست دوم را خرید و فروش میکنند، این اتفاق منحصر به چند سال اخیر نیست و دلیل خاصی ندارد، از گذشتههای دور تا به امروز خرید و فروش کتابهای دست دوم یکی از کارهایی بوده که برخی به آن روی آوردهاند.
در شهرهای دیگر اگر چه مغازههای کتابفروشی به صورت پراکنده در نقاط مختلف شهر به خرید و فروش کتابهای قدیمی دست میزنند، اما در تهران قضیه فرق میکند.
در پایتخت ایران هر صنفی در بخشی از شهر فعالاند. مثلا سهراه امینحضور و خیابان ری راسته فروشندگان لوازم خانگی است، خیابان بهار مخصوص فروشندگان لباس و لوازم بچهگانه است و راسته فروشندگان لوازم صوتی، موبایل، دوربین و... خیابان جمهوری است.
کتابفروشیهای دست دوم نیز در این شهر مکانی خاص دارند؛ خیابان کارگر شمالی، میدان اتقلاب و خیابان انقلاب. البته در سایر نقاط شهر هم میتوان کتابفروشیها یا دکههایی را که به کار خرید و فروش کتاب دست دوم مشغول هستند پیدا کرد (مثل دکه کتابفروشی نبش ایستگاه مترو دروازه دولت، دکه کتابفروشی خیابان فردوسی و...) اما پاتوق اصلی فروشندگان کتابهای دست دوم در همان نقاطی است که گفتیم. در این مناطق دو بازار معروف هست که بخش عمدهای از کتابفروشیهای دست دوم در آنها قرار دارند. اولین بازار، بازار کتاب صفویه است که در خیابان کارگر شمالی قرار دارد و دومین بازار، بازار کتاب ایران است که در حاشیه میدان اتقلاب (نبش کوچه کناری سینما مرکزی) قرار دارد.
وارد این بازارها که میشوی اولین چیزی که تو را متوجه قدمت کتابها و تفاوت این کتابفروشیها با کتابفروشیهای دست اول میکند، بوی کاغذهای کهنهای است که فضا را پر کرده است.
پرسه در این کتابفروشیها به همراه این بوی کهنگی کاغذها خودش برای خودش داستانی دارد.
حرفه کتابفروش
اکثر کسانی که در این بازارها مغازه دارند، چند دهه است که این کار را انجام میدهند، برخی کارشان را از بساط کتاب آغاز کردهاند و برخی از روز اول مغازه دار بودهاند. نسل قدیم کتابفروشهای دست دوم (که حالا نیم قرن سن دارند) همه اهل کتاب و مطالعه هستند و معمولا اکثر کتابهایی را که از زیر دستشان میگذرد تورقی کردهاند، اما در بین نسل جدیدشان (آنهایی که کمتر از 30 سال سن دارند) تعداد کسانی که خوره کتاب باشند، کمتر است.
در این کتابفروشیها هر کتابی را که بخواهی میتوانی پیدا کنی، از اولین چاپ حافظ به تصحیح قاسم غنی و علامه قزوینی که توسط انتشارات زوار منتشر شده تا چاپ اول «وداع با اسلحه» نوشته ارنست همینگوی با ترجمه نجف دریابندری. این کتابفروشیها به نوعی نشاندهنده حرکت بازار نشر ایران در یک قرن اخیر هم هستند.
در این کتابفروشیهاست که میشود، اولینهای انتشاراتیهای مختلف کشور را پیدا کرد و حسابی شگفتزده شد. مثل اولینهای انتشارات امیرکبیر یا خوارزمی یا زوار یا علمی.
10 سال پیش این مغازهها به اندازه امروز رونق نداشتند، اما حالا رونق این مغازهها روز به روز بیشتر میشود. خیلیها به جمع کردن کتابهای قدیمی علاقهمند شدهاند و به همین خاطر خرید و فروش این کتابها هم رونق خاصی پیدا کرده است.
داستان کتابها و آدمها
اگر تنها یک ساعت در این کتابفروشیها پرسه بزنید با چیزهای جالبی روبهرو میشوید. کتابهایی که در قفسهها جای گرفتهاند تا به حال چندین و چند دست گشتهاند و هر کس هم به یادگار چیزی در آن نوشته است. مثلا در صفحه اول کتاب «رگتام» نوشته دکتروف کسی اولین سالگرد ازدواجشان (سال 1369) را به همسرش تبریک گفته، اما حالا این کتاب توی قفسه است و معلوم نیست سر این ازدواج چه آمده است.
یک نسخه کتاب «یوزپلنگانی که با من دویدهاند» بیژن نجدی هم هست که خود نجدی آن را برای کسی امضاء کرده اما حالا از کتابفروشی سر در آورده است.
کتابهایی با مهر کتابخانههای شخصی و عمومی هم تعدادشان در این کتابفروشیها زیاد است. هر کدام از این کتابها داستانی دارند و همین طور اگر نوشتههای توی آنها را بخوانی خودش روایتی میشود از زندگیها و آدمهای مختلفی که پیش از تو این کتابها را دست گرفتهاند و خواندهاند.
از کتابهای 1000 تومانی تا 5 میلیون تومانی
برخی از قفسهها هستند که رویشان نوشته شده همه «فقط 1000 تومان.» اینها کتابهایی هستند که مشتری خیلی زیادی ندارند یا به وفور در بازار یافت میشوند. چند سال پیش این قیمت روی این قفسهها خیلی کمتر از این حرفها بود، اما حالا ارزانترین کتابها یا هزار تومانی هستند یا 500تومانی و دیگر از کتابهای 100 یا 200 تومانی در این قفسهها خبری نیست.
اما کتابهای نایاب و گران هم جایگاه خود را دارند. تاریخ طبری از 250 هزار تومان تا 450 هزار تومان (بسته به سال انتشار و نشرش) در این مغازهها قیمت دارد. شاهنامه چاپ انتشارات امیرکبیر، قیمتش بیشتر از یک یا یک میلیون و 300 هزار تومان است. کلیات عبید زاکانی با تصحیح محجوب هم قیمتش کمتر از 800 هزار تومان نیست. ولی با این حال بالاترین قیمت در این بازار متعلق به شاهنامه است، شاهنامه بایسنقری در این بازار از 4 تا 5 میلیون تومان قیمت دارد.
خیلی از کتابهایی که مدتی چاپ نمیشوند در این بازار خود به خود قیمتشان بالا میرود، اما بعد از این که به چاپ میرسند خود به خود قیمت آنها میشکند. مثلا کتاب «گفتگو در کاتدرال» نوشته ماریو بارگاس یوسا با ترجمه عبدالله کوثری سالهای سال جزو کتابهای نایاب بود، اما وقتی در سال 1384 چاپ شد هم قیمتش در بازار دستدوم افت کرد و هم مشتریاش کم شد. نمونه این اتفاق طی این چند سال برای خیلی از کتابهای دیگر هم رخ داده است. جدیدترینش اتفاقی است که برای رمان دو جلدی رضا براهنی رخداده است. رمان «رازهای سرزمین من» چندین سال یک کتاب نایاب و گران بود اما از ماه گذشته این خاصیتاش را از دست داده است، چون همین چند هفته پیش مجوز گرفت و به بازار کتاب رسمی راه یافت.در این کتابفروشیها اگر پول داشته باشید میتوانید کتابهای چاپ سنگی و خطی را هم سفارش بدهید اگر نداشته باشید که میتوانید فقط در داخل این کتابفروشیها پرسه بزنید و با ورق زدن کتابها به دنیایی تازه قدم بگذارید.
کتابفروشی روی آسفالت
دستفروشی یکی از شغلهای کاذب است که خیلیها از ناچاری به آن روی میآورند. مثل جوانهایی که در حاشیه خیابان انقلاب کتابهای افستی را روی زمین چیدهاند و کتاب میفروشند.
در بساط این آدمها کتابهایی یافته میشود که در بازار رسمی کتاب ایران وجود ندارند، اما افست شدهاند و در حاشیه پیادهروها به فروش میرسند. بدون این که لازم باشد حق تالیفی به کسی پرداخت شود یا حقوق معنوی کسی لحاظ شود.
پرفروشترین کتاب در بین کتابهای افست آثار صادق هدایت است که انواع و اقسام افستهای آن در بازار است. بعد از هدایت، کلیات ایرج میرزا و عبید زاکانی به همراه «صد سال تنهایی» مارکز و آثار چوبک پرفروش هستند. برخلاف بازار کتابهای دست دوم کتابهای دستفروشها خیلی ارزان است. مثلا اگر نسخه اصلی «صد سال تنهایی» 20 الی 25 هزار تومان قیمت داشته باشد، با کمی چانه زدن افست آن را میتوانید به قیمت 4000 تومان بخرید. اگر آشنا هم داشته باشید که 3500 تومان هم آن را به دست میآورید. اگر در گذشته خیابان انقلاب پاتوق بساطیهای کتاب بود حالا میشود آنها را در همه جای شهر دید از خیابان کریمخان و میدان تجریش گرفته تا خیابان ستارخان و میرداماد.
رضا امیدوار
گفت و گو
