کشف محوطه‌های باستانی از 5400 سال قبل تا دوره اسلامی

هیاتی متشکل از باستان‌شناسان جوان برای نخستین بار پس از بررسی و شناسایی ساحل شرقی رود اعلا در رامهرمز موفق به کشف تعداد زیادی محوطه باستانی از 5400 سال قبل تا دوره اسلامی شدند.

«لقمان احمد‌زاده شوهانی»، سرپرست هیات بررسی و شناسایی رامهرمز با اعلام این خبر به CHN گفت:« بررسی‌های انجام گرفته در ساحل شرقی رود اعلا منجر به کشف محوطه‌های باستانی شد که پیش از این ناشناخته مانده بود.»

وی در ادامه گفت:« محوطه‌های شناسایی شده به دوره‌های باستانی از قبیل شوشان میانه متأخر(4800- 5400 پ.م)، شوشان جدید1(4500- 4800 پ.م)، شوشان جدید2(4000- 4500پ.م)، آغاز ایلامی(2600- 3000پ.م)، ایلامی میانه(1000- 1500پ.م)، ایلامی جدید(500- 1000 پ.م)، هخامنشی(331-550 پ.م)، پارتی(224م. - 250پ.م )، ساسانی(652 - 224م.) و اسلامی مربوط می‌شود.»

به گفته وی نخستین فصل بررسی دشت رامهرمز از این روی مهم بود که پس از گذشت 40 سال فعالیت جدی باستان‌ شناسی در رامهرمز آغاز شده است. گرچه برای انجام بررسی‌های باستان‌شناسی اقدامی دیرهنگام بوده است.

احمدزاده درباره این بررسی و شناسایی گفت:« هدف اصلی ما در این فصل، بررسی ساحل شرقی رود اعلا بود. زیرا این بخش تاکنون بررسی نشده بود و اطلاعات استقراری و زیست محیطی آن در تفسیر سازمان استقراری دشت رامهرمز بسیار مهم است. به همین دلیل ما بیشترین زمان خود را به بررسی این بخش اختصاص دادیم.»

وی افزود:« یکی دیگر از بخشهای رامهرمز که تا­کنون بررسی نشده ارتفاعات بخش شرقی دشت رامهرمز است. بیشتر این منطقه ناشناخته به طور سنتی بخشی از قلمرو و چراگاه زمستانی کوچ نشین بَهمئی به شمار می‌آیند.»

بررسی این منطقه به منزله پی بردن به پراکندگی مکان های باستانی در مناطق دور افتاده کوهپایه ای شرق دشت رامهرمز بود.

احمدزاده گفت: «چون کوچ نشینان هنوز از این منطقه استفاده می‌کنند، درصدد پی بردن به ماهیت محوطه های باستانی و ارتباط مکانی آنها با یکدیگر و منابع طبیعی بودیم. همچنین در این بخش مایل بودیم به پراکندگی جغرافیایی سفال آغاز عیلامی پی ببریم. به همین دلیل، محدوده‌های مشخصی در امتداد رود فصلی سور، بررسی و چندین مکان باستانی شناسایی شد. بدون شک ماهیت این مکان های باستانی شباهت روشنی با شماری از استقرارهای عشایری کوچ نشین امروزی این منطقه دارد.

وی در ادامه گفت: «با بررسی این منطقه برای نخستین بار مجموعه شواهد باستان شناختی متقاعد کننده درباره وجود جنبه‌های مختلفی از جوامع کوچ نشین با اسکان موقت در دوران‌های آغاز ایلامی(2600- 3000 پ.م) و هخامنشی(330-550 پ.م) در ارتفاعات بخش شرقی دشت رامهرمز به دست آمد. به این ترتیب مشاهدات ما فرضیه‌های موجود در ارتباط با توسعه کوچ نشینی در طی این زمانها را تقویت کرد. افزون بر این در این محدوده بقایای گورستان کوچکی را کشف کردیم که احتمالاً مرتبط با عشایر کوچ نشین باستانی است.»

سرپرست هیات بررسی و شناسایی همچنین درباره ادامه این مطالعات گفت: «یکی دیگر از بخشهای رامهرمز که بیشترین زمان بررسی را به آن اختصاص دادیم بخش غربی دشت رامهرمز بود. بررسی غرب دشت رامهرمز لزوماً به دنبال کشف مکان­های باستانی نبود، زیرا این امر توسط دونالد مک کاون(1948)، الیزابت کارتر و هنری رایت(1968) و عباس علیزاده(2006) در گذشته صورت گرفته بود. در واقع قصد ما آن بود که در فرصت کوتاه باقیمانده علاوه بر ثبت موقعیت جغرافیایی محوطه‌های شناسایی شده توسط رایت و کارتر با استفاده از GPS، آنها را مورد بازبینی قرار دهیم.»

به گفته وی از 42 محوطه‌ای که توسط رایت و کارتر فهرست و تاریخگذاری شده‌اند، به استثنای 3 محوطه کوچک که ظاهراً با گسترش شهر امروزی رامهرمز تخریب شده‌اند، تنها 8 محوطه بازبینی نشده است.

بخش دیگر این بررسی شناخت پس کرانه زیست محیطی و فرهنگی رود شور بود. این بررسی تنها منجر به کشف دو مکان باستانی از دوره شوشان میانه متأخر(4800- 5400 پ.م) و شوشان جدید1(4500- 4800 پ.م) شد.

از مهمترین برآمدهای این بررسی را می توان شواهد باستان شناختیِ قوی مبنی بر گروههای کوچ نشینیِ باستانی در دشت رامهرمز دانست.

تهیه نقشه باستان شناختی دشت رامهرمز، تأسیس بانک اطلاعاتی و سیستم اطلاعات جغرافیایی و پردازش اطلاعات، ایجاد بانک سفال و به منظور معرفی و تحلیل داده‌های باستان‌شناختی حاصل بررسی از مهمترین اهداف و اولویت‌های گروه باستان‌شناسی دشت رامهرمز است.

احمدزاده درباره وضعیت حفاظتی آثار و محوطه‌هایی که شناسایی و کشف شده‌اند، گفت: «تخریب مکان‌های باستانی این دشت در دهه اخیر، افزایش یافته است. شخم عمیق زمین، برنامه کنترل آب ازجمله سد سازی، احداث کانالها، راه سازی، توسعه شهرنشینی و دیگر فعالیتهای کشاورزی و آبادانی منجر به ویران شدن همیشگی آثار و مدارک باستانی در این دشت خواهد شد. در بسیاری از مناطق، میزان و شدت بحران حتی به مرحله ای خارج از تصور رسیده است. به این موارد می توان هجوم غارتگران و عتیقه جویان به آثار باستانی با استفاره از وسایل جدید فلزیابی را اضافه نمود که با توجه به کشف گنجینه جوبجی و گسترش تب گنج یابی در بین اهالی و هجوم قاچاقچیان اشیای عتیقه به تپه ها و محوطه های مهم این دشت وضعیت ناگواری را بوجود آورده که موجب نگرانی های فراوانی شده است.»

احمدزاده درباره تداوم این مطالعات گفت: «درحقیقت ما فصل نخست بررسی یعنی زمستان 1387 را مقدمه‌ای برای به دست‌آوردن تصویر به نسبت قابل قبولی از تحولات این منطقه بینابینی فارس و خوزستان در نظر گرفتیم، فصلی که تجربه حاصل از آن چگونگی کار در آینده را نشان می دهد. در حال حاضر در صدد آماده سازی طرح پژوهشی و ارائه آن به پژوهشکده باستان شناسی برای آغاز فصل دوم بررسی دشت رامهرمز هستیم.»

بررسی‌ها و کاوش‌های باستان‌شناسی در دشت رامهرمز نشان داده که قدیمیترین استقرار آن تنها در یک محوطه به نام اِسوِده و در مرحله شوشان عتیق پا گرفته است. به دلیل شناخته شدن محوطه های همزمان با این محوطه در دشت شوشان و کوهپایه های فارس و موقعیت بینابینی این محوطه، کاوش لایه نگاری در این محوطه می تواند تأثیرات متقایل فرهنگی بویژه سفالگری اواخر دوره شوشان عتیق اوایل دوره شوشان قدیم را آشکار کند. با توجه به روند تخریب‌های صورت گرفته و کاوش‌های غیر مجاز در این محوطه، در صورت انجام نشدن کاوش، شواهد باستان شناختی مربوط به این دوره‌ها از دسترس باستان‌شناسان به دور خواهد ماند.

احمدزاده در پایان گفت: «کاوش چنین محوطه هایی به منظور مطالعه دوران‌های گذار از شوشان میانه به شوشان جدید 1و 2 اهمیت دارد. از آنجایی که باستان‌شناسی روز به روز به مشکل‌های انسان و تعامل آن با محیط زیست و بازسازی جوامع انسانی از این دیدگاه گرایش پیدا می‌کند، با کاوش‌های گسترده و مستمر در برخی از محوطه‌های پیش از تاریخ رامهرمز می‌توان تعامل انسان با محیط زیست را مورد مطالعه قرار داد. این دیدگاهی است که در آن مواد پیش پا افتاده مانند استخوان، گرده گل، دانه های گیاهی، میزان رطوبت هوا، ظرفیت های زیست محیطی و غیره برای هیأت‌های باستان‌شناسی نقش عمده در بازسازی جوامع باستانی ایفا می‌کند.»