تولدی به بزرگی افتخار

مجموعه تحقیقاتی کوچکی که امروز عنوان پژوهشکده رویان را به خود گرفته است، چگونه متولد شد؟

این مجموعه به دنبال یک نیاز در دهه 60 شمسی شکل گرفت، یعنی وقتی بیشترین ارز در بخش درمانی کشور به اعزام بیماران به خارج از کشور برای درمان ناباروری اختصاص داشت. در چنین زمانی جهاد دانشگاهی تصمیم گرفت، همزمان با آغاز تحقیقات در ارتباط با درمان‌های نوین ناباروری، طرحی را نیز برای جذب و تقویت نیروی انسانی متخصص برای متمرکز شدن در مرکزی با عنوان رویان ارائه کند.

خوشبختانه این کار همزمان با انتقال دانش تخصصی و مستند کردن کارها در این مجموعه تحقیقاتی انجام شد و مرکز آموزشی، تحقیقاتی و درمانی رویان شکل گرفت. به این ترتیب پس از یک دهه موفقیت در 3 زمینه فوق، رویان نزدیک به 50 مرکز تحقیقاتی در زمینه ناباروری داشته و سهم بزرگی نیز در ارائه خدمات تخصصی درمانی در سطح کشور و البته منطقه خاورمیانه داراست.

بعلاوه نه تنها محققان این پژوهشکده سعی کرده‌اند در بسیاری از فضاهای تحقیقاتی پیشرو و همگام با کشورهای پیشرفته دنیا حرکت کنند در زمینه درمان ناباروری علاوه بر تامین صددرصد نیاز درمانی کشور قادر به جذب بیماران خارجی بخصوص از کشورهای مسلمان منطقه شده‌اند.

تحقیقات مربوط به سلول درمانی و البته سلول‌های بنیادی چگونه در این مجموعه آغاز شد؟

ما در کنار بحث ناباروری، تجربیاتی را هم در بحث جنین‌شناسی، کشت سلول و شناسایی سلول کسب کردیم. دستاوردهای به دست آمده در زمینه این مطالعات کار را به جایی رساند که بتوانیم با مراکز مطرح دنیا رقابت کنیم. در واقع انجام طرح‌های تحقیقاتی موفق در این زمینه‌ها به ارائه خدمات تخصصی و البته بالا رفتن کیفیت این خدمات نیز منجر شد.

کار با سلول به تولید، تمایز و تکثیر سلول‌های بنیادی منتهی شد و ما را به فضای تازه‌ای وارد کرد که قدم بعدی آن انجام کارهای کاربردی بود. به بیان دیگر، ما برای نزدیک کردن این تحقیقات به بعد خدمات‌رسانی وارد بحث سلول‌درمانی شدیم سلول‌درمانی که بی‌شک طی یک دهه آینده اگر جایگزین‌درمانی نشود، به عنوان مکمل آن در پروتکل درمانی کشور وارد خواهد شد. کما این‌که در حال حاضر در آمریکا از سوی سیستم بهداشت مورد تایید قرار گرفته است.

در ادامه تمایز سلول‌های بنیادی به بافت‌های مختلف صورت گرفت که نتایج آن نیز در ژورنال‌های تخصصی دنیا به چاپ رسید و به این ترتیب محققان رویان توانستند به جایگاه علمی شایسته‌‌ای در این زمینه، دست پیدا کنند. کما این‌که در بسیاری از مسائل مربوط به سلول‌درمانی و مطالعات سلولی، از محققان ما برای ارائه مقاله به مجلات معتبر دنیا درخواست می‌شود.

این موفقیت بزرگ دیگر رویان در فضای تحقیقاتی، وارد کردن تجربیات علوم پایه به فضای بالینی است، این روند چگونه شکل گرفت؟

قدم بعدی که پس از تحقیقات مربوط به تمایز سلولی به بافت برداشته شد، تعریف طرح تحقیقاتی بالینی بود. به این ترتیب تجربیات به دست آمده ما در علوم پایه، همان‌گونه که گفتید وارد فضای بالینی شد به ‌طوری که بسیاری از پروژه‌های تحقیقاتی ما در حال حاضر، فاز دوم خود را طی می‌کنند. به این ترتیب پروژه‌های پیوند سلول‌ بنیادی به قرنیه چشم، کبد، قلب، عروق تحتانی، پوست و عصب آغاز شدند که در برخی‌شان همچون پوست به نتایج مطلوبی دست پیدا کرده‌ایم. در بحث قلب هم که از حدود 2 سال پیش دنبال می‌شود، نتایج خوب بوده که البته همچنان نیاز به تحقیقات بیشتری دارد.

معمولا طی دو، سه سال اخیر، بسیاری از کسانی‌که به نوعی با پژوهشکده رویان آشنایی دارند، تصور می‌کنند این مجموعه با تولد اولین گوسفند شبیه‌سازی شده (رویانا)‌ پرآوازه شده است حتی اگر این‌طور هم نباشد، بدون شک مطالعات مربوط به همانند‌سازی یکی از محورهای اصلی تحقیقات رویان را تشکیل می‌دهد. مطالعات در این زمینه از کجا و هم‌‌اکنون در چه مرحله‌‌ای است؟

مسلما رویانا، همان‌گونه که گفتید سمبلی است برای ارائه توانایی ما در پیشبرد تحقیقات مربوط به شبیه‌سازی ولیکن ما قصد نداریم این پروژه را با حیوان شبیه‌سازی شده ببندیم.

این پروژه با تداوم تحقیقات ما در بحث حیوانات ترانسژن همچنان دنبال می‌شود. به گونه‌ای که ما در حال حاضر روی وارد‌کردن پروتئین‌های انسانی (همچون فاکتور انعقاد)‌ در شیر حیوانات اهلی همچون گاو و بز کار می‌کنیم.

در همین‌جا تاکید کنم که در واقع ما مسیر جدیدی را برای مقرون به صرفه‌شدن هزینه‌های مربوط به مطالعات سلولی آغاز کرده‌ایم، یعنی درصدد هستیم تا مواد مصرفی پایه که تولیدات بیولوژی هستند را خودمان تولید کنیم. نمونه دیگر آن هم فاکتور رشد فیبروبلاستی است که روند تولید آن آغاز شده و امیدواریم تا پایان سال بتوانیم از آن عملکرد بگیریم. به این ترتیب بافارغ‌ شدن از واردات این محصولات پایه صرفه‌جویی ارزی قابل توجهی را در سبد هزینه‌ای کشور خواهیم داشت.

شاید به جرات بتوان گفت که تولید سلول‌های بنیادی پرتوان القایی، بزرگ‌ترین دستاورد رویان در سال 87 بوده است. تحقیقات در این زمینه در چه مرحله‌ای است؟

مسلما یکی از مشکلات ما در کاربرد سلول‌های بنیادی جنین، عدم‌ امکان استفاده آن در افراد مختلف با توجه به احتمال رد پیوند است. موفقیت محققان ما در تولید سلول‌‌های بنیادی پرتوان القایی در واقع امکان تولید سلولی را با همان قابلیت سلول‌ بنیادی جنینی فراهم آورد که از نظر ژنتیکی نیز با فرد گیرنده مطابقت دارد و امکان رد پیوند را منتفی می‌کند.

برای رسیدن به این هدف، ما سلول پوست فرد را با دستکاری ژنتیکی به حالت جنینی برگرداندیم که در حال حاضر سلول عضله قلبی را داریم که از سلول پوست فرد به دست آمده است و امیدواریم تا تداوم این مطالعات امکان پیوند این سلول‌های پوستی به دیگر بافت‌های بدن نیز ممکن شود.

صحبت‌از بانک خون بند‌ناف گرچه به دلیل طولانی شدن روند راه‌اندازی آن در قالب عمومی از سوی بسیاری شبهه برانگیز تلقی شده است، اما دستاورد ارزشمندی در مجموعه رویان به شمار می‌رود. با وجود این می‌توان به راه‌اندازی بانک خون بند‌ناف عمومی در سال آینده امیدوار بود؟

ما در سال 87 بانک عمومی خون بند‌ناف را افتتاح کردیم، اما مساله اینجاست که ارائه خدمات از سوی این بانک بدون برخورداری از منابع ذخیره‌ای معادل 10 هزار نمونه ممکن نیست و ما امیدواریم در سال 88 نمونه‌های ما به این تعداد برسند که مسلما در این صورت این بانک به عنوان یک سرمایه ملی برای کشورمان تلقی خواهد شد.

وقتی گفتگویمان را آغاز کردیم، شما بیش از همه تاکید کردید که یکی از بزرگ‌ترین دستاوردهای رویان که کمتر هم از آن صحبت می‌شود، بحث مستند‌سازی کارهای تحقیقاتی و به نوعی فرهنگسازی علمی و تحقیقاتی در کشور است. کما این‌که اخیرا نیز باخبر شدیم برخی مجلات معتبر همچون نیچر و ساینتیست نیز طی مقالاتی به دستاوردهای محققان رویان اشاره داشته‌‌اند، جایگاه علمی در این زمینه چگونه به دست آمده است؟

خوشبختانه محققان ما توانسته‌اند در زمینه سلول‌های بنیادی هم در سطح دانشگاهی و هم در سطح عمومی، مستنداتی را در قالب کتاب و کتابچه‌های علمی، تخصصی و آموزشی ارائه کنند. برگزاری کنگره‌ها، کارگاه‌ها و سمینار‌های این مجموعه نیز زمینه‌ای را برای ارائه توان علمی ما به دنیا فراهم آورده است. کما این‌که بسیاری از مقالاتی که به آن اشاره داشتید از میان کسانی نقل شده است که در جشنواره بین‌المللی سالانه رویان حضور داشته‌اند.

حتی محققان ما در حال حاضر در زمینه مطالعات سلولی به سطحی رسیده‌اند که مطالعاتشان فصلی از برخی کتاب‌های معتبر در این زمینه را به خود اختصاص داده است. بعلاوه مجلات منتشر شده در این مجموعه نیز (مجله باروری و ناباروری و یاخته)‌ در سایت ‌ISI درج می‌شود.

پونه شیرازی