شخصیت ظاهری شخصیت درونی

در «راز پدر» محور، روحانی‌ای است که ادامه مجاهدت‌هایش به دستگیری او در سال 57 می‌انجامد. ماجراهای مربوط به مقابله پسر او با سرهنگ ژاندارمری و پس از آن غیبت سید‌جلیل (روحانی)‌ به تدریج شکل نهایی را به داستان خواهند داد.

روحانیت شیعه همیشه در طول تاریخ در جنبش‌های ملی اسلامی ایران نقش برجسته و پررنگی داشته‌اند. این موقعیت، در دوران معاصر با جنبش تنباکو و فتوای تحریم تنباکوی آیت‌الله شیرازی در زمان ناصرالدین شاه نمود روشنی یافت و در قیام مشروطه و جنبش ملی شدن نفت وسعت عمیق‌تری پیدا کرد.

در این مقاطع، روحانیون در موقعیتی قرار می‌گرفتند که رهبری بسیج توده‌ها را بر عهده داشتند و روشنفکران به رهبری و هدایت اهداف و برنامه‌ها و جنبه‌های تئوریک و نظری آنها می‌پرداختند. این وضعیت در انقلاب اسلامی شکلی دیگر یافت به گونه‌ای که در این واقعه، شاهد وحدت رهبری در ابعاد تئوریک و عملی در مرجعی انقلابی بودیم.

این رویکرد که در دوران انقلاب اسلامی در شخص امام‌خمینی‌(ره)‌ تجلی پیدا کرد، واقعیتی بود که ریشه در انبوه شواهد و فراز و نشیب‌های تاریخ این حرکت عظیم سیاسی و دینی داشت. با الهام گرفتن از همین واقعیت است که تاکید راز پدر روی شخصیت سیدجلیل، روحانی مبارز، قابل توجیه و باورپذیرانه به نظر می‌آید.

اگر با این نظر موافق باشید که زیباترین عامل جذابیت و اثرگذاری درام نحوه پردازش شخصیت‌هایی‌اند که به روایت سوژه می‌پردازند. گذری به تله‌فیلم یا مجموعه و سریال‌هایی که با موضوع انقلاب اسلامی تهیه شده‌اند نمایشگر آن هستند که آثار ساخته شده در این ارتباط تاکنون نتوانسته‌ شخصیتی مانا و جذاب در این زمینه بیافرینند.

نقش‌های اصلی، از نظر نمایش تیپ یا شخصیتی ساده و فاقد پرسپکتیو دارد. شیوه روابط او با اطرافیان و مبارزاتش و کنش‌هایی که نقش‌های دیگر در ارتباط با وی ایفا می‌کنند، آنقدر تخت است که مخاطب را با آنها درگیر نمی‌کند. در صورت وجود یک یا چند ویژگی ذاتی یا نمایاندن تضادهای درونی و گسترش دادن این تقابل‌ها در عرصه‌های دیگر، مثل جامعه و طبیعت به جلوه‌گری پرفروغ‌تر لایه‌های باطنی‌تری از ماهیت شخصیت می‌انجامد و از این رهگذر، به جذابیت درام‌پردازی اثر کمک بیشتری می‌کند.

عدم نوآوری در شخصیت‌های مثبت و منفی‌ای که در چارچوب درام با موضوع انقلاب اسلامی مورد پرداخت قرار گرفته‌اند، به دلایل و عواملی برمی‌گردد که یکی از آنها قرار دادن شخصیت‌ها در برابر موقعیت‌های تکراری است.

عامل دیگر می‌تواند اشتیاق و گرایش غالب این گونه آثار در متجلی کردن نقش در هیات تیپ باشد و نه شخصیت. در راز پدر این گرایش به خوبی مشهود است. در این سریال با روحانی مبارز و یا تیپ و شخصیت‌های دیگری مواجهیم که از پیش تمامی خصال و اندیشه‌های آنان شکل گرفته. از این رو فضا و بستری برای تغییر و دگرگونگی آن هرچند به صورتی محدود وجود ندارد.

توجه داشتن به تیپ‌های آشنا و بسیار دیده شده و نزدیک نگردیدن به شخصیت در این گونه تولیدات نمایشی از منظری دیگر به این معنا خواهدبود که برای برخی وقایع و افراد در حاکمیت نظام طاغوت یا حرکت انقلاب اسلامی، زمینه برای طرح مضامین در قالب شخصیت‌هایی که بتوانند جلوه دلپسند و تعالی‌بخش‌تری داشته باشند، فراهم نیست.

اضافه بر راز پدر آثاری که با مضمون انقلاب اسلامی روی آنتن شبکه‌های سیما قرار گرفتند، می‌توانند نمونه‌های دیگری از صحت این دیدگاه باشند. مثلا در عمارت فرنگی‌ بیشتر شخصیت تاریخی نقش‌ها مورد تاکید قرار گرفت و نه شخصیت دراماتیکی‌‌شان. به همین جهت است که در مورد افرادی نظیر فروغی و رضاخان با شخصیت‌پردازی غنی و خلاقه از نظر نمایشی روبه‌رو نبودیم. در «شب می‌گذرد» و «آواز چیکا» نیز همین مشکل به گونه‌ای دیگر به چشم می‌آید.

شخصیت، ظاهری دارد و باطنی. در حوزه نمایش ازجمله در سریال راز پدر پیرامون شخصیت‌های انقلابی مسلمان، غالبا به جنبه‌های ظاهری آنها توجه گردیده است. ما آنها را در موقعیت‌هایی می‌بینیم که مبارزه می‌کنند، دستگیر یا اعدام می‌شوند و در صورت آزادی، دوباره به مجاهدت‌هایشان ادامه می‌دهند. در این میان مجالی برای نمایاندن باطن ایشان که همان ایده‌آل و آرمان‌های دینی و سیاسی که در واقع معرف شخصیت فکری آنان است داده نمی‌شود و آن مقدار گرایشی هم که در برخی از این آثار وجود دارند، به علت آمیختگی بیش از حد با نگرش‌های کلی‌گرایانه، حاصل و ثمره آگاهی‌بخش و موثری را از خود به نمایش نمی‌گذارند.

انقلاب اسلامی ریشه در قیام 15 خرداد سال 42 دارد و توفیق یافت در سال 57 با دستیابی به استقرار نظام جمهوری اسلامی به پیروزی دست پیدا کند.

آثاری مانند «راز پدر» اگرچه زمان گذشته واقعه‌ای تاریخی را مطمح نظر قرار می‌دهند، اما این نگرش باید از زاویه شرایط و نیازهای حال وآینده جامعه و حتی منطقه و جهان انجام گیرد. این گونه تولیدات اگر نتوانند چنین نسبتی را برقرار نمایند، از غنا و عمق بایسته‌ای که باید داشته باشند، دور خواهند گردید و جز سطحی‌گرایی و کارکرد تبلیغی نتیجه دیگری نخواهند داشت.

«راز پدر» که در سیمای مرکزی تهیه شده، کارگردانی، بازی، طراحی صحنه و لباس نسبتا قابل قبولی دارد و از جهت تدوین به ضرباهنگ مطلوبی، دست یافته است.

میزان اثرگذاری این ویژگی‌ها بستگی به نحوه ترکیب آنها با ساختار درام و سطح مضامینی خواهد داشت که این سریال به دنبال آنهاست.

محمدرضا کریمی