گزارشی از معضل واردات یک میلیارد دلار بنزین

اگرچه در 2سال گذشته مصرف بنزین در کشورهایی مانند فرانسه و ترکیه به ترتیب از 3 و 11 درصد رشد منفی برخوردار بوده است ؛ اما در همین مدت به هزار و یک دلیل ، بنزین مصرفی شهروندان ایرانی بیش از 5/9 درصد رشد را شاهد بوده است . اکنون در ماه اول سال 82 قرار داریم . در طول 12 ماه سال 81 حدود 18میلیارد لیتر بنزین در موتورهای وسایل نقلیه کشور سوزانده شده که حدود 4میلیارد و 300میلیون لیتر آن از خارج کشور خریداری و وارد چرخه مصرف داخلی شده بود؛ البته این حجم واردات حدود یک میلیارد دلار هزینه را نیز به خویش اختصاص داده است ! آیا این ارقام و وضعیت مصرف برای 4میلیون و 300هزار دستگاه خودرو بنزین سوز موجود در کشور (بدون در نظر گرفتن موتورسیکلت ها) عادی به نظر می رسد؛ قطعا چنین نیست . مهندس محمد آقایی ، معاون وزیر نفت و مدیرعامل شرکت ملی پالایش و پخش فرآورده های نفتی با اشاره به پیشی گرفتن رشد بی رویه مصرف بنزین از تولید آن در کشور می گوید: طی سالهای اخیر به تامین داخلی بنزین مصرفی کشور توجه بسیاری شده ؛ اما رشد غیرعادی مصرف ، نه تنها باعث خنثی شدن سیاست های این شرکت در بخش تولید شده ؛ بلکه ضریب وابستگی کشور به واردات بنزین را افزایش داده و هزینه های کلان ارزی را مصروف خود کرده است . تولید بنزین در کشور طی 14سال اخیر، یعنی از سال 1367 از سطح تولید 5/15 میلیون لیتر در روز به 1/37 میلیون لیتر در سال 80رسید. طی این دوره 2پالایشگاه بزرگ اراک و بندرعباس هم به بهره برداری رسید و این شرکت بیشترین تلاش خود را به منظور افزایش سطح تولید انجام داد. نوسازی و روزآمد سازی صنعت قدیمی و فرسوده پالایش نفت کشور در چند سال گذشته ، تجهیز بیشتر پالایشگاه ها به الگوها و گواهینامه های پیشرفته مدیریتی و افزایش ظرفیت تولید را به همراه داشته است . در حال حاضر تقریبا تمام 9پالایشگاه کشور بیش از ظرفیت پیش بینی شده ، نفت پالایش می کنند؛ رویدادی که به معنای فشار مضاعف به تجهیزات و کارکنان آنهاست ؛ اما در مورد بنزین باز هم تلاششان برای پاسخگویی به مصرف داخلی کافی نیست . مهندس آقایی می افزاید: در سال 68 میزان مصرف بنزین 21میلیون لیتر در روز بود که این رقم در سال 80 و 81 به ترتیب به 45میلیون و 800هزار و 50میلیون و 300هزار لیتر در روز رسید! بنابر پیش بینی های صورت گرفته ، با ادامه این روند طی 7سال آینده ، یعنی پایان برنامه چهارم توسعه میزان مصرف بنزین به سطح 80میلیون لیتر در روز خواهد رسید که برای تامین این مقدار بنزین باید سالانه یک پالایشگاه در کشور احداث و سرمایه بسیار بسیار کلانی هزینه شود! عادی کردن این روند جز با کنترل بخش مصرف ممکن نیست . وضعیت آسفالت جاده ها و خیابان ها، ترافیک شهری ، فناوری غیراستاندارد ساخت خودرو و کاربراتوری بودن محصولات بیشتر خطوط تولید خودرو در کشور، از رده خارج نشدن خودروهای فرسوده و... همه و همه موجب می شوند تا مصرف بنزین در خودروهای ایرانی 4برابر خودروهای ساخت شرکتهای خارجی باشد. در چند سال گذشته برنامه ها و سیاستگذاری های بسیاری برای کاهش مصرف بنزین در کشور تجربه شده است ، اما هیچکدام سرانجام قابل قبولی نیافته اند. استدلال های وزارت نفت ، اعضای کمیسیون انرژی مجلس و هیات وزیران برای دست یافتن به کاهش مصرف بنزین با افزایش قیمت و کاستن از یارانه اختصاص یافته به این کالا نیز اگرچه افزایش بهای 40درصدی بنزین از ابتدای سال 81 تاکنون را به همراه داشته ؛ اما قرائن و شواهد حکایت از ادامه روند افزایش مصرف این فرآورده گرانبها در کشور دارد. بر این برنامه ها باید طرحهای بی سرانجامی مانند گازسوز کردن خودروها و استفاده از گاز طبیعی C.N.G را هم افزود که در حال حاضر دنبال نمی شوند.به نظر می آید در حال حاضر استراتژی وزارت نفت و شرکت های تابعه به سرمایه گذاری در پروژه های پژوهشی کاربردی مشترک با دیگر وزارتخانه ها و سازمان ها برای کاستن از مصرف بنزین ، آلودگی هوا و... تغییر جهت داده است . از جمله این طرحها می توان به پروژه انژکتوری کردن موتور خودروهای تولیدی داخل با همکاری مشترک شرکت ملی پالایش و پخش فرآورده های نفتی ، وزارت صنایع ، پروژه مطالعاتی تغییر ساختار قیر و دوام بخش آسفالت و زیر سازی مناسب جاده ها و خیابان ها اشاره کرد.

چاره ای جز افزایش واردات نیست؛

هر چند توزیع جغرافیایی پالایشگاه های نه گانه کشور، مشکل حمل و نقل فرآورده های نفتی بخصوص فرآورده های پرمصرف در 4فصل سال مانند بنزین را کمی آسان تر کرده ؛ اما تعدد موانع طبیعی ، وسعت کشور و دوری برخی قطبهای جمعیتی مانند استان های نوار ساحلی شمالی و خراسان از پالایشگاه ها، دشواری توزیع بموقع و متداوم فرآورده های نفتی را نشان می دهد. 14هزار کیلومتر خط لوله انتقال به عنوان رگهای نفتی ، جنوب را به شمال و غرب را به مشرق کشور متصل کرده اند. شرکت ملی پالایش و پخش فرآورده های نفتی که این وظایف را دنبال می کند گاه ملزم به انجام ماموریت هایی مانند سرب زدایی از بنزین مصرفی کشور و استفاده از سوخت اکسیژنه نیز می شود. MTBE سیاستی که براساس مصوبه زمستان 1379 هیات وزیران به این شرکت ابلاغ شده بود و در حال حاضر یک سال است که دیگر بنزین مصرفی ایرانیان سربی ندارد ؛ اما حدیث افزایش تصاعدی رشد مصرف بنزین نسبت به رشد تولید داخلی آن مشکلاتی جدی برای این شرکت و مجموعه وزارت نفت پدید آورده است . در سالهای 1380 و 1381 بیشتر پالایشگاه های کشور با آغاز اجرای طرحهای جامع ، میزان خوراک نفت خام خود و در نتیجه فرآورده های تولیدی را افزایش داده اند. در همین مدت مجتمع تبدیل کاتالیستی (واحد بنزین سازی) پالایشگاه لاوان نیز راه اندازی شده ؛ اما واردات بنزین همچنان روند رو به رشد و غیرقابل باوری را می پیماید. مهندس آقایی با اشاره به این که بودجه مصوب برای واردات بنزین طی سالهای جاری کافی نبوده ، می گوید: با این که طی 9ماهه سال 81 تولید نسبت به سال گذشته 52/2 درصد افزایش یافت ، اما سیر صعودی مصرف ، میزان واردات بنزین را از 7میلیون و 170هزار لیتر طی 9ماهه سال 80 به 10میلیون لیتر در سال 81 رساند. در این مدت مصرف روزانه بنزین کشور حدود 6/4 میلیون لیتر افزایش یافته و به 50میلیون و 420هزار لیتر در روز رسیده است . معاون وزیر نفت ادامه می دهد: روند بی رویه مصرف باعث شد که بودجه 700میلیون دلاری واردات بنزین سال 81 ، در ماه نهم سال به اتمام برسد و برای تامین هزینه های واردات در 3ماه پایانی سال حدود 295میلیون دلار دیگر از سوی دولت اعتبار تخصیص داده شود. خرید و واردات روزانه حدود 14میلیون لیتر بنزین در 3ماهه پایانی 81 که پیش بینی می شود امسال به 19میلیون لیتر برسد و هزینه های کلانی که باید برای آن صرف شود، جای نگرانی و تاسف بسیار دارد. این روند رشد غیرعادی را مصرف زدگی به کشور تحمیل کرده است . ریشه یابی جدی این معضل دغدغه دولت و وزارت نفت است . ما در سالهای اخیر حتی تلاش های گسترده ای به منظور ساخت و تجهیز اسکله های کشور برای واردات بنزین داشته ایم .

محمد جواد جعفریان