تمام ایران، ضد انگلیس
یکی از خارجیها که مدتی را در کنار میرزا کوچکخان گذرانده، یان کولارژ بود از اهالی کشور چک است که، هدف میرزا را چنین تشریح میکند:
... هدف آن، از بین بردن حاکمیت مطلق دولت مرکزی و بهبود بخشیدن به زندگی مردم زحمتکش و جلوگیری از مکیدن (خون) آنها به وسیله ادارات بود. اینها دلایلی بود که به خاطر آن کوچکخان در حمله انقلابی که بین سالهای 1907 1908 به تهران شد شرکت کرد.
... یک چنین وطنپرست علاقهمندی نمیتوانست قبول کند که انگلیسیها اقتصاد مملکتش را مثل اینکه خانه خودشان است از سال 1917 در دست بگیرند و برای همین هم جلوی آنها ایستاد در سال 1920 با روسها متحد شد و به مقابله با انگلیسیها برخاست. در آن زمان تمام ایران ضد انگلیس بود.
یان کولارژ، بیگانهای در کنار کوچکخان، ترجمه رضا میرچی، فرزان روز، ص 135
توجه به زیردستان
یان کولارژ همچنین پیرامون حکومت جنگل و بهبود وضعیت مردم فقیر در دوره حاکمیت جنگلیان مینویسد:
در اواسط ژوئن [1921م] که به ایران آمدم، منطقهای در جنوب غربی از رشت و انزلی زیر نفوذ کوچکخان بود.
منطقهای که زیاد وسیع نبود ولی تراکم جمعیت بالایی داشت و ... برخلاف دیگر مناطق ایران در اینجا جنگلهای انبوه وحشی کوهستانی وجود داشت. بدین خاطر نهضت را به نام «نهضت جنگل» و به هواداران کوچکخان هم «جنگلی» میگفتند.
کوچکخان در این منطقه با مردمش حکومتی شبه مستقل تشکیل داده بود که به شوخی به آن جمهوری میگفتند و در آن عملا بهبود وضع زیردستانش آشکار بود...
کشاورزان سهم مالکان زمین را به صورت خشکه پرداخت میکردند که بیشتر مواقع برنج و تنباکو بود. اینجا منطقه حاصلخیزی بود که در آن گرانی احساس نمیشد... مالیات به صورت خشکه به انبار فرستاده میشد که مسوول آن حسنخان کیشدرهای بود. او سرپرست دارایی در جنگل محسوب میشد که نیازمندیهای ارتش را تامین میکرد... معاون شخصی کوچکخان فریدریش گائوک آلمانی بود... قبلا نماینده تجاری در انزلی بود که بعدها به انقلاب پیوست و در راه آن جان داد.
یان کولارژ، بیگانهای در کنار کوچکخان، ترجمه رضا میرچی، تهران، فرزانروز، 1384، ص 137
گفت و گو
