نهاد مستقل، نهاد دولتی‌

در سال 1347 تاسیس مرکز حفظ و اشاعه موسیقی نیز حرکت دیگری در این راستا بود. وجه مشخصه و مشترک همه این مراکز، دولتی بودن یا وابسته به مراکز دولتی بودن آنها بود. پس از انقلاب این رویکرد دولتی بودن، همچنان تداوم یافت. مرکز سرود و آهنگ‌های انقلابی از زیرمجموعه‌ معاونت هنری وزارت فرهنگ و ارشاد که اینک با عنوان دفتر موسیقی فعالیت دارد، مرکز موسیقی و سرود سازمان صداوسیما و مرکز موسیقی حوزه هنری، همگی خصوصیت دولتی بودن را به همراه دارند. این مساله سبب شده است تا در یکصد سال گذشته، سیاستگذاری، برنامه‌ریزی، مدیریت و هدایت موسیقی را مستقیم یا غیرمستقیم، دولت عهده‌دار باشد. از این رو سیستم وابستگی موسیقی و موسیقیدان به امکانات دولتی، شکل بدیهی و حقیقی به خود گرفته است؛ به نحوی که موسیقیدانان همواره هنگام سخن گفتن از کاستی‌ها، مشکلات و راهکار و ارائه را‌ه‌حل برای رفع آنها از دولت، حمایت‌های دولتی و پشتیبانی دولت می‌گویند. این گونه مواجهه به نوبه خود سبب پدید آمدن تناقض‌های چندگونه شده است. از یک سو موسیقیدان خود را منبع و مرجع فرهنگی و مستقل در تصمیم‌گیری می‌شمارد و از سوی دیگر پیاپی از دولت و سیستم حمایتی و وظایف دولت در حمایت از موسیقی یا هر پدیده فرهنگی دیگری سخن به میان می‌آورد!

موسیقی مستقل‌

در این یکصد سال حرکت‌های مبتنی بر استقلال فردی یا جمعی موسیقیدانان نیز پدید آمده است؛ اما به دلایل متعدد و ازجمله مشکلات مادی یا حتی گاه معنوی، نحوه سیاستگذاری‌های دولتی، ناهماهنگی و نبود حس همدلی در جمع پدید آمده و بی‌تجربگی در کار جمعی و گروهی، بسیاری از حرکت‌های استقلال‌طلبانه را در عرصه موسیقی با مشکل مواجه ساخته و به اضمحلال کشانده است.

در سال 1322، پرویز محمود که از شرایط موسیقی آن روزگار و جو حاکم به تنگ آمده بود با شهامت اقدام به تشکیل ارکستر خصوصی در منزل پدر خود کرد. ارکستر سمفونیک تهران با همین عنوان در منزل محمود تاسیس شد.

در سال 1325 محمود به سمت ریاست هنرستان عالی منصوب و ارکستر شخصی‌اش با ارکستر هنرستان ادغام شد و کمتر از 2‌‌سال بعد پرویز محمود برای همیشه از ایران هجرت کرد.

از حرکت‌های متاخرتر مستقل، می‌توان به کانون چاوش در سال 57  56 اشاره کرد. فکر تاسیس این مرکز توسط هوشنگ ابتهاج، محمدرضا لطفی و حسین علیزاده مبتنی بر مرکزی مستقل از سیاست‌های دولتی طراحی شد. در واقع چاوش را می‌توان نقیضه‌ای بر سیاست‌های مرکز حفظ و اشاعه در نظر گرفت که اعضای اخراجی آن این مرکز جدید را تاسیس کردند! کانون چاوش نیز تا اوایل دهه 60 دوام آورد و بتدریج از هم پاشید. (همان گونه که گروه عارف و شیدا از هم پاشیدند.)

خانه موسیقی، خانه‌ای متفاوت‌

پس از انقلاب و با رشد و گسترش عرصه‌ها و حوزه‌های مختلف فرهنگی  اجتماعی، تعداد مراکز و تشکل‌های صنفی یا تخصصی در همه حوزه‌ها گسترش قابل ملاحظه یافت.

در موسیقی نیز علاوه بر مراکز و نهادهای دولتی یا دفاتر و شوراهایی که در ارگان‌هایی دولتی بنا به نیاز یا ضرورت تاسیس شدند، مراکز خصوصی نیز شکل گرفتند.

نکته مهم آن است که مراکز خصوصی‌ اغلب یا همگی به صورت موسسه فرهنگی  هنری، انتشاراتی یا آموزشی فعال شده‌اند. بنابراین در عین آن که حضور آنها مهم و گاه چشمگیر است، اما به لحاظ سیاستگذاری، برنامه‌ریزی کلان و تاثیر در سرنوشت موسیقی کشور نمی‌توان این‌گونه مراکز را موثر یا دخیل دانست. در این میان جایگاه مرکزی به نام خانه موسیقی، خاص و متمایز است.

این تشکل که به نوعی می‌توان آن را تخصصی  صنفی در نظر آورد، داعیه تنها نهاد مستقل و مدنی موسیقی کشور را دارد.

این مدعا که چندان هم پر بیراه نیست، مبتنی بر ساختار سازمانی این نهاد است. خانه موسیقی تنها تشکل موسیقایی است که از یک سو با عضویت موسیقیدانان کشور معنا یافته است و نظام ساختاری آن با حضور اعضا، مجمع عمومی، رای‌گیری و انتخاب هیات مدیره رسمیت می‌یابد و از سوی دیگر به دلیل حضور شاخص‌ترین چهره‌های موسیقی در ترکیب هیات موسس، هیات مدیره یا شورای عالی، نهاد و مرکزی موثر و مهم بر جریان‌های موسیقی کشور به شمار می‌رود. در واقع بسیاری از اعضای فعال و موثر خانه موسیقی، طی 3 دهه اخیر در مهم‌ترین مراکز و ارگان‌های سیاستگذار موسیقی حضور مستمر داشته و بسیاری از برنامه‌های موسیقی کشور از چارچوب فکری آنان گذشته است. ضمن آن که درحیطه کارهای عملی موسیقی نظیر کنسرت و انتشار آلبوم نیز که پدیده‌ای شخصی و مستقل است، باز هم این دسته از موسیقیدانان در صدر اسامی چنین حرکت‌هایی بوده‌اند.

ساختار خانه موسیقی‌

در سال 1378 طبقه ششم تالار وحدت با حضور جمعی از چهره‌های برجسته موسیقی ایران، خبرنگاران و با میزبانی علی مرادخانی (رئیس وقت مرکز موسیقی)‌، ایده و فکر شکل‌گیری نهادی به نام خانه موسیقی رسمیت رسانه‌ای یافت و اعلام شد. در این ترکیب اولیه کسانی چون حسین علیزاده، محمدرضا درویشی، کامبیز روشن‌روان، فریدون ناصری و سعید شریفیان حضور موثر داشتند که بعدها از ترکیب هیات مدیره خارج شدند. (از این جمع، فریدون ناصری درگذشته است)‌

داوود گنجه‌ای، ‌داریوش پیرنیاکان، محمد سریر و نصر‌الله ناصح‌پور از دیگر اعضای هیات موسس بودند که همچنان همراهی و حضور خود را در خانه موسیقی تداوم بخشیده‌اند. خانه موسیقی اینک وارد دهمین سال فعالیت خود شده است. عمر یک دهه‌ای با وجود کوتا بودن چیزی نیست که براحتی به توان از آن عبور کرد. تجربیات پیشین و شکست حرکت‌های مستقل در موسیقی ثابت می‌کند 10 سال عمری طولانی است!

خانه موسیقی هم‌‌اکنون حدود 8 هزار عضو دارد و از 9 کانون تخصصی تشکیل یافته است. نوازندگان ساز ایرانی، نوازندگان کلاسیک، خوانندگان ایرانی، خوانندگان کلاسیک، سازندگان ساز، آهنگسازان، مدرسان، پژوهشگران و صدابرداران، کانون‌های نه‌گانه خانه را شکل داده‌اند. ضمن آن که کانون پزشکان و دوستداران موسیقی نیز فعالیت خود را آغاز کرده است. هر 2‌‌سال یک بار اعضای هر کانون اقدام به رای‌گیری برای انتخاب هیات مدیره تخصصی خود می‌کنند. در پایان 3 نفر اول هر کانون در مجمع هیات مدیره اصلی گردهم می‌آیند (27 نفر از 9 کانون)‌ تا اعضای 7 نفره هیات مدیره اصلی و بازرس خانه موسیقی انتخاب شوند.

جشن نهم‌

مهر ماه هر سال و در یک حرکت نمادین بنا به همزمانی با روز جهانی موسیقی    9 مهر ‌ جشن سالگرد خانه موسیقی برگزار می‌شود. جشن نهمین سالگرد تاسیس خانه موسیقی با عنوان جشن موسیقی از تاریخ 25 تا 30 مهر ماه و متفاوت از سالیان گذشته شکل گرفته است. در حقیقت بحث گسترش جشن خانه موسیقی و تبدیل آن به یک جشنواره با شکوه از سال‌های پیش مطرح بوده است. برگزاری کنسرت‌های تالار وحدت (حدود 3‌‌سال پیش)‌ به دبیری کامبیز روشن‌روان و جشن سال گذشته در تالار بزرگ کشور در همین خصوص بوده است. امسال محمدرضا شجریان، گروه کامکارها و ارکستر ملی طی 5 شب در تالار بزرگ کشور کنسرت‌های جشن موسیقی را سامان داده‌‌اند.

نکته جالب توجه و مهم در این اقدام تنها در کنسرت‌ها خلاصه نمی‌شود. در تداوم خط مشی خانه و تلاش برای حرکت‌های مستقل، کنسرت‌ها به نفع خانه موسیقی برگزار می‌شود. به عبارتی عواید حاصل از کنسرت برای خرید ملک خانه هزینه خواهد شد.

این اقدام بخوبی توان و پتانسیل بالای خانه موسیقی و موسیقیدانان برجسته عضو خانه را به نمایش می‌گذارد. موسیقی‌دانان اگر بخواهند و نفع عمومی و جمعی و تلاش به منظور رشد و بقای موسیقی را بر مواضع شخصی ارجحیت دهند، قدرت والا و موثر خود را می‌نمایانند.

از آنجا که بخش عمده‌‌ای از توان تصمیم‌گیری در یک نهاد مستقل یا وابسته به مسائل مادی و بودجه باز می‌گردد، مکانیسم درآمدزایی و پتانسیل بالای موسیقیدانان در جذب درآمد از راه کنسرت (همچنین انتشار آلبوم و اجرای پروژه‌های موسیقیایی)‌، استقلال هر چه بیشتر خانه موسیقی را حفظ خواهد کرد.

خانه موسیقی از یک سو به دلیل تعامل و همکاری و هماهنگی نزدیک با مهم‌ترین مراکز سیاستگذار موسیقی نظیر دفتر موسیقی وزارت ارشاد می‌تواند در تصمیم‌گیری‌ها و سیاست‌های کلان موثر باشد و از سوی دیگر با حفظ استقلال و تمامیت جوهری و ساختاری خود می‌‌تواند در جهت رشد، گسترش و بقای موسیقی مامن امن و مطمئنی برای موسیقیدانان کشور باشد.

در جشن امسال که به دبیری داریوش پیرنیاکان برگزار می‌شود، علاوه بر کنسرت‌ها، نخستین دوره انتخاب آثار برتر نیز طراحی و اجرا شده است.

انتخاب آلبوم‌های برتر منتشر شده از ابتدای سال 86 در 2‌‌بخش موسیقی ایرانی ( با 4 عنوان بهترین خواننده، بهترین تکنواز، بهترین آهنگ‌ساز، بهترین آلبوم)‌ و موسیقی کلاسیک (بهترین آهنگساز، بهترین آلبوم)‌ و اهدای تندیس ویژه، حرکتی مهم و ارزشمند  است.

زمینه‌های تشویقی، حمایتی این حرکت، ایجاد انگیزه و شوق را در موسیقیدانان به منظور تولید آثار ارزشمند بخصوص در میان نسل جوان شدت خواهد بخشید.

در صورت برنامه‌ریزی صحیح و توجه به نکات دقیق فنی ‌ علمی و اجرای هر چه علمی‌تر و باشکوه‌تر این حرکت در سال‌های آینده، ارزشمندی و والایی آن را در جامعه تثبیت خواهد کرد. در واقع این مسابقه باید به سمتی حرکت کند که هر موسیقیدان افتخار کند چنین جایزه‌ای را نصیب برده است و جامعه نیز رسمیت آن را تایید کند. در نخستین دوره انتخاب آثار برتر حدود 50‌‌اثر در زمینه‌های مختلف موسیقی به دبیرخانه ارسال شده است. در این دوره شاید جای عناوین بسیاری نظیر بهترین طراح بروشور، بهترین نویسنده متن، بهترین صدابردار و... و همچنین زمینه‌های موسیقی تلفیقی، نواحی، ملل و حتی موسیقی پاپ خالی باشد، اما ستاد اجرایی معتقد است این تجربه نخستین باید در ظرفیتی محدود برگزار می‌شد تا چارچوب خوب و خطوط اصلی اجرای این ایده مشخص شود و به تدریج در سال‌های آینده مسیر تکامل خود را در جهت بهبود و رشد کمی و کیفی طی کند.

به هر روی 30 مهر جشن نهمین سالگرد تاسیس خانه موسیقی با حضور برجسته‌ترین و شاخص‌ترین موسیقیدانان کشور (عضو خانه موسیقی)‌ در تالار وحدت برگزار می‌شود تا با انتخاب برترین آلبوم‌های سال به کار خود پایان دهد.

همایون خرم، مجید کیانی، عطا جنگوک، مسعود شعاری و ارفع اطرایی داوران بخش موسیقی ایرانی هستند. داوران بخش موسیقی کلاسیک را هم حسن ریاحی، محمد سریر و تقی ضرابی تشکیل می‌دهند.

جواد بشارتی‌