رویای دیرین کرزن‌

دنیس رایت، قرارداد استعماری و ایران بر بادده (1919)‌ (وثوق‌الدوله کاکس)‌ را رویای دیرین لرد کرزن می‌خواند اما انعقاد آن را در بدترین شرایط زمانی می‌داند: به راستی کرزن نمی‌توانست برای مطرح ساختن و اجرای نقشه‌ای که از دیرباز بدان دل بسته بود زمانی نامساعدتر از این انتخاب کند.

کد خبر: ۲۰۸۳۷۳

نقشه‌اش عبارت بود از تجدید حیات ایران در تحت قیمومت و سرپرستی بریتانیا.وی در سال 1919 به وزارت خارجه منصوب شد و بدین ترتیب توانست رویای دیرین خود را پیگیری نماید. (رویای حراست از راه‌های وصول به هندوستان به وسیله ایجاد زنجیره‌ای از کشورهای دست‌نشانده بریتانیا که از ساحل مدیترانه تا فلات پامیر کشیده شود)‌. وی ایران را از حلقه‌های حیاتی این زنجیر می‌دانست.پس از مذاکرات پنهانی که طی مدت زمانی طولانی به نحوی پراکنده و منقطع ادامه می‌یافت، سرانجام در تاریخ نهم اوت 1919 در تهران موافقت‌نامه‌ای بین ایران و بریتانیا به امضا رسید که هدف رسمی آن ترتیب و تدارک مساعدت بریتانیا به امر اعتلای پیشرفت [!] و بهروزی[!] ایران بود. این موافقتنامه بریتانیا را به مداخله در امور داخلی ایران کاملا مختار می‌ساخت و عملا از مداخله سایر قدرت‌ها مانع می‌گشت...

دنیس رایت، انگلیسی‌‌ها در میان ایرانیان، امیرکبیر، ص 206.

این قرارداد استعماری بازتاب منفی گسترده‌ای نه‌تنها در داخل ایران که در سطح جهانی داشت و مخالفت‌های گسترده‌ای را برانگیخت.امیل لوسوئر فرانسوی که در آن دوران مدرس اقتصاد و حقوق سیاسی در ایران بوده است، پیرامون مخالفت مردم با این قرارداد و اقدامات سرکوبگرانه دولت ایران چنین می‌گوید:

انتشاراین موافقت‌نامه در تهران هیجان بسیار عظیمی را موجب گردید، اپوزیسیون که شامل تقریبا تمامی ملت ایران است، دولت را به فروختن مملکت و سعی در تبدیل ایران به «مصری نوین» متهم می‌سازد... و بالاخره مردم یک زبان بر علیه نقض قوانین اساسی و مشروطه و پایمال ساختن آزادی‌های عمومی زبان به اعتراض می‌گشایند.
دولت وثوق‌الدوله که قبلا حکومت نظامی را برقرار ساخته بود، با شروع اعتراض مردم، مقررات آن را تشدید می‌نماید.سانسور سختی به وسیله انگلیسی‌ها بر کلیه شوون و موازین اجتماعی ایران حاکم گردیده بود... کلیه نقاط استراتژیک به اشغال سپاهیان بریتانیایی درمی‌آید که پایگاه نظامی مهمی در قزوین به وجود آورده‌اند. اعضای اپوزیسیون و مخالفان قرارداد به کاشان... تبعید می‌گردند... دانشجویانی که علیه انگلستان، شب‌نامه یا جزوه‌های تبلیغاتی پخش می‌کردند به رگبار مسلسل بسته می‌شوند. یک کمیته قهریه به نام «کمیته آهن» تشکیل دادند که با قدرت بر علیه موسساتی که مخالف اقدامات دولت بودند وارد عمل گردید. تمام روزنامه‌های مخالف با هیات وزرا و اقدامات ایشان تعطیل و توقیف گردید و آنهایی که به ندرت در تهران منتشر می‌گردیدند، مجبور بودند اخباری را منتشر سازند که به وسیله خبرگزاری انگلیسی رویتر مخابره شده بود.