چشم‌هایی ‌که دیگر تنبل نمی‌مانند

ما قبلا هم با هم راجع به تنبلی چشم صحبت کرده‌ایم، اما برای شروع لطفا توضیح مختصری درباره این عارضه دهید؟

یکی از اختلالات شایع بینایی، تنبلی چشم است که به عنوان یکی از 3 علت نابینایی و کم‌بینایی در دنیا حدود 120 میلیون نفر به آن مبتلا هستند. رشد و تکامل بینایی از زمان جنینی شروع می‌شود و بینایی تا 3 سالگی به حداکثر رشد می‌رسد بنابراین هر عاملی که باعث اشکال در دید کودک شود، تکامل بینایی را مختل و متوقف کرده و موجب تنبلی چشم می‌شود.

به بیان دیگر آمبلیوپی نوعی کاهش بینایی است که در آن نمی‌توان در چشم یا در راه‌های عصبی بینایی هیچ‌گونه عیب ارگانیک (ساختمانی) واضحی برای آن یافت و در واقع از مواردی است که نه مریض چیزی می‌بیند و نه دکتر در چشم مریض چیزی می‌بیند.

از نقطه‌نظر بالینی زمانی تشخیص آمبلیوپی مسجل می‌گردد که حتی با بهترین تصحیح انکساری نیز نتوان دید بیمار را افزایش داد و در روی تابلوی معاینه سطح بینایی حداقل 2 ردیف اختلاف دید وجود داشته باشد.

در اینجا می‌توانیم بگوییم چشمی که دید کمتری دارد دچار آمبلیوپی است با شرط این‌که در ته چشم نیز نتوان هیچ‌گونه ضایعه ارگانیکی که مسوول کاهش بینایی باشد یافت نمود.

3 دسته عامل در تنبلی چشم موثر است. اشکالات مادرزادی در ساختمان چشم، مانند آب مروارید و پایین افتادگی پلک باعث می‌شود که چشم نتواند تصویر واضحی از اشیای دریافت کند و بتدریج دچار تنبلی شود.

در مورد کاتاراکت بهترین درمان عمل جراحی است که اگر پس از تولد تا 3 ماهگی هر چه سریع‌تر صورت بگیرد، نتیجه بهتری خواهد داشت؛ اما پس از 3 ماهگی نتیجه چندان رضایت‌بخش نخواهد بود.

در نزدیک بینی، دور بینی و آستیگماتیسم، اگر دید هر دو چشم بسیار کم باشد، هر دو چشم و اگر تفاوت دی آنها زیاد باشد، چشم ضعیف‌تر نمی‌تواند تصویر واضحی از اشیای دریافت کند و دچار تنبلی می‌شود.

لوچی یا انحراف چشم نیز می‌تواند باعث‌ دو بینی شده در نتیجه تصویر واضحی روی شبکیه تشکیل نشود. به این ترتیب مغز بتدریج برای حذف دو بینی، تصویر چشم منحرف را حذف کرده و تنبلی چشم ایجاد خواهد شد.

تنبلی چشم و عدم درمان آن چه تبعاتی برای فرد دارد؟

اشکالات ساختاری چشم معمولا با عمل جراحی برطرف می شوند. در رابطه با عیوب انکساری نیز استفاده از عینک می تواند کارساز باشد. تنبلی چشم با توجه به عامل به وجود آورنده‌اش باید تحت درمان قرار گیرد. بنابر این اگر کودکی انحراف چشم دارد، والدین باید به محض تشخیص،  او را نزد متخصص برده و تحت درمان قرار دهند.

آیا جراحی هنوز هم روش متداول درمان این بیماری است؟

روش رایج اشکالات ساختاری چشم معمولا با عمل جراحی برطرف می شوند. در رابطه با عیوب انکساری نیز استفاده از عینک می تواند کارساز باشد. تنبلی چشم با توجه به عامل به وجود آورنده‌اش باید تحت درمان قرار گیرد. درمان این بیماری بستن چشم سالم و استفاده از عینک طبی است.

در این شرایط چشم تنبل وادار به فعالیت می‌شود تا تصویر صحیح ایجاد کند؛  البته کنتاکت لنز نیز برای این کودکان می‌تواند برای درمان آمبلیوپی  مورد استفاده قرار گیرد.

از چه سنی این درمان را باید آغاز کرد که شانس موفقیت بالاتر رود؟

بهترین زمان درمان تنبلی چشم، سن زیر 3 سالگی است. تا امروز عموما گفته شده این بیماری حداکثر تا 9 تا 10 سالگی قابل درمان است. در واقع بهترین روش پیشگیری از تنبلی چشم نیز تشخیص بموقع آن است و چشم همه کودکان باید حداقل 3 بار قبل از دبستان (4 ماهگی، 2 تا 3 سالگی و 5 تا 6 سالگی) معاینه شوند.

در حال حاضر، درمان تنبلی با بستن چشم سالم، استفاده از عینک و گاهی جراحی صورت می‌گیرد. همچنین طبق نظر بیشتر محققان غربی پس از 7 تا حداکثر 10 سالگی، هیچ درمان موثری برای آن وجود ندارد. روش‌های نوین نیز درمان را تا همین سن میسر می‌دانند.

با این حال برخلاف عقیده رایج که حداکثر سن درمان تنبلی را 9 سالگی می‌دانند، در روشی درمانی که بیش از 30 سال در مراکز چشم پزشکی روسیه و کشورهای اروپای شرقی انجام می‌شود، امکان بهبودی حتی در سنین‌ بالاتر نیز وجود دارد.

کمی بیشتر درخصوص این روش توضیح می‌دهید؟

در این روش علاوه بر تجویز عینک و بستن چشم تنبل، از سیستم‌های دیگری نیز استفاده می‌شود. به این ترتیب که عصب چشم به کمک تحریکات مختلف الکترومغناطیسی و تحریکات نوری و تصویری، تحت تاثیر قرار می گیرد. علاوه بر این که توسط یک سری تصاویر کامپیوتری و استفاده از عینک‌های مخصوص، چشم کودک فعال می‌شود.

درمان به این روش را باید در چه دوره‌های زمانی انجام داد و آیا طول درمان مشخص است؟

این روش دوره درمان 15 - 10 روزه‌ای دارد که هر 6 ماه یک بار تکرار می شود و باید به طور متوالی انجام شود. لازم است برای نتیجه بهتر و کامل‌تر کودک از 4 سالگی وارد سیستم درمانی شود که تا  14 سالگی ادامه دارد.

و اگر کودکی در سنین بالاتر تحت درمان قرار گیرد شانس بهبودی تغییر می‌کند؟

بین 4 تا 14 سالگی احتمال درمان وجود دارد که هرچه سن آغاز درمان بالاتر برود، سطح تاثیر درمان نیز تا حدی پایین می‌آید.

بالاتر از 14 سالگی چطور؟

از آنجایی که دیگر چشم و سیستم بینایی حداکثر رشد را پشت‌سر گذاشته است، در سنین بالا برای مبتلایان به تنبلی چشم عموما کار خاصی نمی‌توان کرد.

روش‌های متعددی برای درمان وجود دارد. چه مزیت‌هایی را می‌توانید برای این روش بشمارید؟

از آنجایی که درمان‌های تنبلی چشم در سنین کودکی و نوجوانی انجام می‌شوند بچه‌ها معمولا  پذیرای این درمان‌های دقیق نیستند؛ چراکه در درمان تنبلی چشم لازم است چشم سالم کودک بسته باشد، در حالی که بچه‌ها دوست ندارند چشمشان را ببندند و معمولا شرایط درمان را رعایت نمی‌کنند، اما در سیستم ذکر شده کودک چون بازی و تصاویر را دوست دارد، چشم سالمش را بسته نگه می‌دارد و تصاویر را با چشم تنبل دنبال می‌کند. بچه‌ها با این روش که نوعی فیزیوتراپی چشم است، دوست هستند و درمان، به طور فعال انجام می‌شود.

این شیوه درمان در مرکز درمان تنبلی چشم شیراز نیز ارائه می‌شود، ظرفیت بخش چشم این مرکز برای ارائه این روش درمانی چقدر است؟

در کل سال ما می‌توانیم 300 نفر را در بیمارستان کوثر شیراز تحت درمان قرار دهیم. در 6 ماه گذشته مرکز درمان تنبلی چشم اطفال به طور آزمایشی مشغول درمان بیماران بوده و نتایج قابل قبولی هم به دست آورده است. هدف ما این است که همکاران ما در نقاط مختلف کشور از این روش الگوبرداری و به آن عمل کنند. این بیمارستان به تنهایی ظرفیت پذیرش بیماران از تمام کشور را ندارد و چنین هدفی را نیز دنبال نمی‌کند.

آیا گروه خاصی از بیماران وجود دارند که نتوان این روش را برای آنها اعمال کرد؟

در کل این روش بی‌خطر است و عوارض جانبی ندارد. تنها در مورد کودکان عقب مانده و کودکانی که سابقه تشنج مغزی دارند، نباید از این روش استفاده کرد.

اصلا راه پیشگیری وجود دارد که کار به درمان‌های مختلف نرسد؟

پیشگیری‌ای که از والدین برمی‌آید این است که کودک را نزد پزشک ببرند تا تنبلی احتمالی چشم به موقع تشخیص داده شود.

همان طور که پیشتر هم تاکید کردم در سنین پیش از دبستان، در 3 ماهگی، 3 سالگی و در فاصله 5 تا 6 سالگی، 3 بار باید برای معاینه چشم کودک به پزشک مراجعه کرد.

بدون شک در مورد بیماری‌های کودکان باید وقت بیشتری گذاشت و روش‌ها و سیستم‌های درمانی بهتری در نظر گرفت.

پونه شیرازی‌