ایستگاه آسمانی ‌ما

تنها کافی است 400 کیلومتر از خانه خود دور شوید تا به مقصدی ویژه برسید. اگر از تهران شروع به حرکت کنید، با طی 400 کیلومتر می‌توانید خود را به سمنان برسانید، اما اگر مسیر خود را به جای جهات جغرافیایی آشنا اندکی تغییر دهید و به شکل عمودی به سمت بالا پرواز کنید، وارد ایستگاه کوچکی در میانه آسمان خواهید شد. ایستگاه بین‌المللی فضایی در چنین ارتفاعی از سطح زمین در حال تکمیل است. شاید به نظر این فاصله خیلی هم زیاد به نظر نیاید. واقعیت هم همین‌طور است. در مقابل فاصله حدود 370 هزار کیلومتری ماه تا زمین، ایستگاه را می‌توان چسبیده به زمین فرض کرد، اما برای رسیدن به همین ارتفاع اندک نیز باید به فناوری بسیار پیشرفته مجهز باشید و میلیون‌ها دلار هزینه کنید.

بر اساس تعریف، ارتفاع 100 کیلومتری از سطح زمین را مرز فضا می‌نامند، پس 400 کیلومتری سطح زمین واقعا در فضاست. شما از پنجره این ایستگاه انحنای زمین را می‌بینید و تاریکی آسمان شما را در بر می‌گیرد و در تمام مدت احساس بی‌وزنی خواهید داشت، اگرچه این بی‌وزنی به دلیل دور بودن از منبع گرانشی نیست؛ چون شما تنها 400 کیلومتر با زمین فاصله دارید. در چنین ارتفاعی و زمانی که شما در مدار زمین قرار بگیرید، همواره در حال سقوط آزاد هستید و به همین دلیل تجربه بی‌وزنی را به دست می‌آورید. این سازه عظیم هر 90 دقیقه یک بار زمین را دور می‌زند و ساکنان آن در هر 24 ساعت زمینی 16 بار روز و شب را تجربه می‌کنند.

پروژه ایستگاه بین‌المللی فضایی بر مبنای مجموعه‌ای از تجربه‌های پیشین ساخته شده است. در آغاز عصر فضا آزمایشگاه‌های مداری اسکای لب‌ ( Sky Lab ) و بعد از آن نمونه پیشرفته‌تر میر که توسط روس‌ها در مدار قرار گرفت، کمک‌های زیادی را به دانشمندان کرد تا تاثیرات اقامت‌های طولانی در فضا را بررسی کنند. میر که می‌توانست همزمان میزبان 3 فضانورد باشد، در سال 1986 از بایکونور قزاقستان به فضا پرتاب شد و زمانی که در مدار تکمیل شد، وزن آن به 124 هزار و 340 کیلوگرم رسید که محیطی معادل 350 متر مکعب را برای زندگی و فعالیت‌های علمی ‌فضانوردان مهیا می‌کرد. این ماموریت بارها تمدید شد تا این‌که پس از آن‌که 5519 روز را در مدار سپری کرد، به طور کنترل‌شده به جو زمین برگشت و قطعات آن در اقیانوس آرام، آرام گرفتند. از این مدت 4592 روز، میر میزبان فضانوردانی از کشورهای مختلف بود و علاوه بر پرتابه‌های روسی، در پایان جنگ سرد میزبان شاتل‌های ناسا نیز شد.

دستاوردهای علمی ‌این آزمایشگاه نشان داد که بشر هنوز رازهای زیادی را درباره اقامت در مدار و بی‌وزنی نمی‌داند و اگر روزی تصمیم بگیرد اندکی از خانه مادری خود، زمین، دورتر شود، با مشکلات ناآشنای زیادی روبه‌رو خواهد بود، به همین دلیل طرحی بین‌المللی برای ادامه این تحقیقات ارائه شد که در نهایت با مشارکت 16 کشور و به رهبری ناسا به تایید رسید.ایستگاه فضایی بین‌المللی، به شکل جدا جدا به مدار زمین برده و در آنجا به هم متصل شد. اولین قطعات آن زمانی به مدار رفت که هنوز میر مشغول فعالیت بود. در سال 1998 اولین قطعه آن به فضا رفت و هنوز هم تکمیل آن ادامه دارد.

وقفه‌ای که در اثر مشکلات شاتل‌ها و بویژه انفجار شاتل فضایی کلمبیا پیش آمد، باعث کندی کار اتمام ساختمان ایستگاه شد و البته سوال مهم دیگری را درباره ایمنی کافی شاتل‌ها مطرح کرد. آیا شاتل‌ها می‌توانند ابزاری برای دوران پررفت‌وآمد فضا باشند؟ بررسی‌ها نشان داد که اگرچه جایگزین سریعی برای آنها وجود ندارد، اما باید تا سال 2010 آنها را بازنشسته کرد، به همین دلیل تمام ماموریت‌های باقیمانده شاتل غیر از یک مورد به ایستگاه بین‌المللی فضایی برنامه‌ریزی شد. شاتل‌ها از هم‌اکنون 10 بار دیگر در کنار عرشه ایستگاه بین‌المللی فضایی پهلو خواهند گرفت و آخرین قطعات باقیمانده آن را تکمیل خواهند کرد و یک بار نیز به ارتفاعی بالاتر از ایستگاه ، یعنی حدود 500 کیلومتری زمین خواهند رفت تا تلسکوپ فضایی‌ هابل را تعمیر کنند. ‌هابل شاید مهم‌ترین ابزار علمی‌ اخترشناسان به شمار آید که چند سالی است از مشکلاتی رنج می‌برد و منتظر تعمیری است که بتواند تا زمانی که تلسکوپ فضایی بعدی (جیمز وب) به مدار زمین می‌رود، به فعالیت ادامه دهد.

شنبه 11 خرداد جاری شاتل فضایی دیسکاوری عازم مدار زمین و ملاقات با ایستگاه فضایی شد. فرمانده، مارک کلی، خلبان، کنت‌ هام و متخصصان ماموریت به نام‌های کارن نیبرگ، رونالد گاران، میشل فوسوم و آکیهیکو هوشیدوی ژاپنی خدمه اصلی این پرواز بودند. هنگام پرواز گرگوری چامیتوف روس نیز آنها را همراهی می‌کرد. او پس از پایان ماموریت در ایستگاه باقی می‌ماند و گرت ریسمن که 6 ماه قبل را در فضا گذرانده به زمین باز خواهد گشت. یکی از اصلی‌ترین اهداف این ماموریت که  خدمه آن 3 راهپیمایی موفق فضایی را برای انجام آن پشت سر گذاشتند، تکمیل نصب یک قطعه آزمایشگاهی ساخت ژاپن به ایستگاه فضایی است. در ماموریت قبلی 2 قطعه از این آزمایشگاه به مدار زمین رفته و به ایستگاه متصل شده بود و این بار بخش اصلی آن به ایستگاه اضافه شد. این قطعه که کیبو نام دارد (کیبو در ژاپنی به معنی امید است) از سوی آژانس فضایی ژاپن ساخته شده است. به این ترتیب نه‌تنها فضای مفید و قابل استفاده فضانوردان افزایش یافت، بلکه در آینده این آزمایشگاه می‌تواند میزبان دانشمندانی باشد که قصد آزمایش روی پرتوهای ایکس و پرانرژی را داشته باشند و از همه مهم‌تر سهم ژاپن را در بهره‌برداری و  تحقیقات آینده از این  ایستگاه فضایی بیمه می‌کند و در کنار این مساله تعمیر دستشویی ایستگاه که از چند هفته پیش دچار مشکل شده بود، یکی دیگر از دستور کارهای این ماموریت بود. به این ترتیب و با افزوده شدن قطعات جدید، ایستگاه یک گام دیگر به تکمیل شدن نزدیک شد و شاتل‌ها یک گام دیگر به خداحافظی با فضا. در آینده ایستگاه فضایی بین‌المللی میزبان آزمایش‌هایی خواهد بود که نه‌تنها امکان سفرهای طولانی انسان در فضا را ممکن می‌کند، بلکه باعث می‌شود آزمایش‌های بنیادی در حوزه‌های مختلفی از پزشکی و کشاورزی در آن صورت گیرد که نتایج آن می‌تواند زندگی ما روی زمین را دگرگون کند.

زمانی که پیش از آغاز عصر فضا کنستانتین کسیلوفسکی گفت آینده بشر در فضاست، بسیاری این حرف را یک رویای مدرن نامیدند، اما این رویا هر روز به واقعیت نزدیک‌تر می‌شود. آینده در فضا شکل خواهد گرفت و ما نیز باید از اکنون به فکر نقشی باشیم که در این آینده ایفا خواهیم کرد.

پوریا ناظمی‌