داغی بر دل اقتصاد موسیقی

 خیلی ها فراموش کرده اند که آثار موسیقایی نخستین قربانی قاچاق و دستبرد سودجویان بوده است و از نظر برخی منتقدان و حتی بعضی مسوولان فرهنگی ، بعد از فیلم نوبت موسیقی است که حاصل تلاش و کار عده ای بدون پاداش مادی و معنوی تاراج شود؛ در صورتی که به شهادت تاخر و تقدم قدمت این دو می توان مدعی بود که موسیقی از دیرباز ظلم مضاعفی را بر دوش کشیده است.

هوشنگ کامکار، مدیر هنری گروه کامکارها، سالی که گذشت را یکی از سال های پربار و پرکار برای این خانواده می داند؛ اما پخش سی دی تصویری غیرمجاز کنسرت سال گذشته این گروه را یکی از تلخ ترین اتفاقات سال می خواند و می گوید: از ابتدای سال در تلاش بودیم تا هر چه زودتر این مجموعه را به بازار بفرستیم اما با تاخیراتی که به واسطه اصلاحات مکرر وزارت ارشاد پیش آمده است . هنوز موفق نشدیم مجوز نشر این سی دی را بگیریم . البته این مشکل تنها مبتلابه ما نیست ؛ گروه های دیگری هم هستند که در انتظار مجوز انتشار آثارشان به سر می برند ولی متاسفانه از سوی دیگر می بینیم که سال هاست همان آثاری که در دست بررسی ارشاد است در بازار قاچاق دست به دست گشته و میلیون ها تومان پول به جیب قاچاقچی ها ریخته است.

کامکار مساله کپی رایت را یکی دیگر از مهم ترین نگرانی ها و دغدغه های اهل هنر می داند: به واسطه نبود قوانین محکم و مستدل نه تنها هنرمندان ضرر می بینند، بلکه سرمایه گذاران حوزه های هنری هم هر روز کمتر می شوند و دیگر علاقه ای به سرمایه گذاری در این حوزه ندارند. چرا باید یک ناشر، سی دی کنسرت ما یا هر هنرمند دیگری را که ماه ها پیش آن هم بدون سانسور و اصلاحات دولتی به بازار آمده ، منتشر کند؟

سی دی کنسرت شهرام ناظری در سعدآباد هم یکی دیگر از سی دی هایی بود که در سال اخیر بازار کاذب موسیقی را داغ کرد و البته داغی دیگر بر دل اقتصاد موسیقی گذاشت . کپی کاران و دلالان که با اعداد و ارقام و سود سر و کار دارند قدر هر ثانیه را بخوبی می دانند و برخلاف مسوولان دولتی و ممیزی که سر حوصله درباره آثار هنری تصمیم می گیرند و حتی از یک نکته هم نمی گذرند، کارها را روانه بازار می کنند. از طرف دیگر مخاطب هم که باید چند سالی در انتظار تایید آقایان بماند تا نسخه اصلی کار را ببیند عطای آن را به لقایش می بخشد و به بازار کاذب می پیوندد. این تنها بخشی از معضلاتی است که در حوزه موسیقی به واسطه نبود قوانین کپی رایت شاهدش هستیم .

حتی آثاری که نسخه اصل آن در فروشگاه های معتبر به فروش می رسد هم در امان نیستند. نسخه های ارزان تر آنها در بازار به وفور دیده می شود و مردم هم از خرید آن پروایی ندارند.

به هر حال توجه نداشتن به قانون مولفین و مصنفین و کپی رایت آثار موسیقی ازجمله معضلات اساسی در صنعت موسیقی محسوب می شود که با پیشرفت روز به روز فناوری و ساده تر شدن چاپ و تکثیر آثار روز به روز پررنگ تر می شود. تا دو دهه پیش هر کسی نمی توانست بسادگی از روی یک آلبوم موسیقی کپی تهیه کند یا آن را بسادگی از روی سایتی در اینترنت دانلود کند. اما امروز ساده ترین روش ها در اختیار همه مردم هست . در چنین شرایطی وجود قوانین لازم الاجرا در جهت رعایت حقوق صاحب اثر بسیار کلیدی است . فقدان این قوانین موجبات ورشکسته شدن این صنعت را فراهم کرده و شاید بتوان گفت یکی از دلایل درجا زدن کیفی و کمی این هنر همین موضوع است.

شیوع رعایت نکردن حق مولف تا جایی ادامه یافته که در بعضی موارد شاهد کپی برداری های هنرمندان از نمونه و اثر دیگری نیز هستیم که البته با دلایل مختلفی توجیه شده است . برخی موسیقیدانان ما از موسیقی هنرمندان دیگر استفاده و اثر جدیدی به نام خود تولید می کنند. این هم یکی دیگر از ضعف های قانون جاری در ایران را به ما گوشزد می کند؛ ضمن این که باید به این نکته هم توجه داشت که قبح استفاده از دسترنج هنرمند دیگر آنقدر از میان رفته که هنرمندان هم از زیر پا گذاشتن آشکار حقوق یکدیگر پروایی ندارند. البته کپی برداری از آثاری که خارج از ایران و به وسیله هنرمندان کشورهای دیگر ساخته می شود، بیشتر است .جالب است که بخش های مختلف دولتی هم برای استفاده از برنامه های خود فرهنگ سازی را فراموش می کنند و از این آثار بهره می گیرند. تا اینجا نقطه مشترک در نادیده گرفتن قانون کپی رایت است که در همه سطوح جامعه ایرانی دیده می شود و در بیشتر مواقع دیگران ساده از کنار آن می گذرند.

قوانین کپی رایت در جهان شامل موارد مختلفی ازجمله بهره مندی صاحب اثر از منافع برگزاری کنسرت ، چاپ و تکثیر، اجراهای زنده ، پخش اثر از رادیو و تلویزیون یا اینترنت یا استفاده در برنامه های خاص است که هیچ کدام در ایران قوانین محکم و استواری ندارد؛ در حالی که بیشترین درآمد از همین بخش به صاحبان اثر تعلق می گیرد. رامین صدیقی ، مدیر نشر موسیقی هرمس می گوید: اگر موسیقی دوستان تصور می کنند که حتی چهره های غیر پاپ جهان چون مرحوم نصرت فاتح علی خان پاکستانی ، راوی شانکار هندی و انور ابراهیم تونسی فقط با فروش آلبوم هایشان به ثروت رسیده اند، کاملا در اشتباه هستند. هنرمندان مطرح موسیقی پاپ و راک جهان که بماند. بیشتر آنان در کنار فروش محصولاتشان ، عواید هنگفتی از محل پخش های رادیویی و تلویزیونی عمومی به دست می آورند که گاه چند 10برابر درآمد حاصل از فروش آلبومشان است.

او ادامه می دهد: حتی اگر روزی در کشوری خارجی در آسانسور یک هتل بودید و موسیقی ای شنیدید، فکر نکنید مدیر هتل ، مثل ایران موسیقی را از کتابفروشی سر کوچه خریده و در آسانسور پخش می کند، بلکه شرکت آسانسورسازی مورد نظر به ازای هر آسانسوری که نصب می کند، حقوق مادی صاحب اثر را پرداخت کرده است . تا حالا فکر کرده اید در سطح این کره زمین چند دستگاه آسانسور که در آن موسیقی پخش می شود، وجود دارد؟

کپی رایت ، قانونی 300 ساله

تلاش برای تصویب قانونی که از آثار خلق شده علمی ، ادبی و هنری حمایت می کند، در اروپا به قرن های 15و 16میلادی بازمی گردد. نخستین قانون کپی رایت در سال 1710میلادی در کشور انگلستان تصویب و اجرا شد که به موجب آن ناشران کتاب دارای حق انحصاری استفاده از منافع مادی و معنوی کتاب های خود شدند.

البته این قانون حق استفاده از منافع مادی و معنوی اثر را تنها برای مدت 28سال انحصارا به خالق آن می داد و پس از آن اثر عمومی تلقی می شد. اما مدت زمانی که امروزه در برخی کشورهای اروپایی و امریکایی برای این قانون وجود دارد، از 30تا 70سال متغیر است.

قرن شانزدهم این قانون تنها در انگلستان حاکم بود و در کشورهای دیگر ازجمله امریکا رعایت نمی شد، اما در سال 1886میلادی و در شهر برن قانونی میان چند کشور اروپایی تصویب شد که به موجب آن خالقان آثار هنری به طور رسمی دارای حق مالکیت می شدند. این قرارداد در نهایت به قانون کپی رایت جهانی منجر شد.

براساس پیمان برن ، تاریخ انقضای کپی رایت حداقل شامل طول حیات خالق و 50سال پس از مرگ اوست . این مدت زمان شامل تمام کشورهای عضو در پیمان برن می شود و هر کشور می تواند زمان بیشتری را نیز قائل شود. گاهی طی یک وصیت رسمی حقوق یک اثر به بازماندگان صاحب اثر تعلق می گیرد که البته باید به تایید رسمی رسیده باشد.کپی رایت برای اولین بار به صورت جدی در سال 1350شمسی در ایران مطرح شد. موسیقیدانانی که آن زمان فعالیت بیشتری در عرصه موسیقی داشتند، سعی کردند قانون کپی رایت را در مجلس به تصویب برسانند. هرچند این موضوع با جریان های سیاسی و جنجال های پیش از انقلاب اسلامی تلاقی پیدا کرد و عملا فراموش شد؛ اما تا پای تصویب شدن در مجلس هم پیش رفت.

البته این تنها بخشی از مشکلات کپی رایت در ایران است . بخش دیگری از مشکلات ما به سوءاستفاده های کلان از آثار هنری خارج از مرزهای ایران بازمی گردد که به واسطه نپذیرفتن قانون کپی رایت جهانی هنرمندان ما نیز از حق و حقوق خود بی بهره اند.

برای پیوستن به قانون کپی رایت جهانی باید عضو کنوانسیون رم بود، در حالی که هنوز ایران به عضویت این سازمان درنیامده است و حتی اگر فرض را بر تصویب این قانون از سوی مجلس شورای اسلامی بگذاریم ، باز کپی رایت را به شکل کامل رعایت نکرده ایم.

عزم مسوولانه

در چند سال اخیر به دنبال مشکلات جدی ای که برای هنرمندان و موسسات هنری به وجود آمد، دولت نیز برای ریشه کن کردن راه های سودجویی از آثار هنری تلاش هایی کرد؛ اما مهم ترین راه یعنی وضع قوانین و اجرای آن را جدی نگرفت . مسوولان مبارزه با قاچاق آثار هنری ترجیح می دهند به جای وضع قوانین با عوامل فعلی تکثیر و چاپ مبارزه کنند و چاره جویی های ریشه ای را برای بعد بگذارند. قانونی که 300سال پیش در کشورهای دیگر از حقوق خالقان آثار هنری دفاع کرد، هنوز در ایران به تصویب نرسیده است.

فرهنگ سازی هم از موارد دیگری بود که برخلاف تصویب این قانون مورد توجه زیاد مسوولان دولتی قرار گرفت . صحبت ها و مصاحبه های متعددی در این زمینه در رسانه ها منتشر شده و متولیان امر هر بار تاکید بیشتری بر این فرهنگ سازی داشته اند؛ اما جز چند کلیپ تبلیغاتی در میان برنامه های تلویزیونی هنوز روش های موثر دیگری به کار گرفته نشده است.

البته غیر از تصویب قوانین وظیفه دیگری نیز بر دوش مسوولان سنگینی می کند و آن اجرای مقررات و جلوگیری از شکستن آن است . متاسفانه در حال حاضر همان قوانینی که در زمینه حقوق صاحبان اثر وجود دارد هم بدرستی رعایت نمی شود و خاطیان مورد پیگردهای جدی و مجازات های سنگین قانونی قرار نمی گیرند تا دیگر هوس چنین کارهایی به سرشان نزند.

همان طور که هنرمندان ما در مواردی از استفاده غیرقانونی آثار دیگران حذر نمی کنند، برخی بخش های دولتی نیز بدون معذوریت و توجه به اخلاق و وظیفه خطیر فرهنگ سازی ای که به عهده خود آنهاست ، به اقدامات مشابهی دست می زنند که مشکل همچنان باقی بماند.

اکسپوی موسیقی و مساله کپی رایت

در سالی که گذشت شاهد برپایی اولین اکسپوی موسیقی در ایران بودیم . کپی رایت نیز یکی از سرفصل های این نمایشگاه در بحث ها و نشست های تخصصی به شمار می آمد، اما به نظر می آید این نمایشگاه هم در دور اول برگزاری خود نتوانست برنامه جامع و مدونی برای وضع و اصلاح قوانین داشته باشد. البته تلاش های پراکنده دیگری نیز پیشتر از این نمایشگاه بوده که آنها هم نتیجه ای به دنبال نداشته است . یکی از این تلاش ها پیگیری های کامبیز روشن روان در دوره مدیرعاملی خانه موسیقی (2 سال پیش) است . او این موضوع را در اولویت فعالیت های خانه موسیقی قرار داده بود؛ اما تلاش ها و پیگیری های او نیز نتوانست نتیجه بخش باشد و به تغییر یا اصلاح قوانین منجر شود.

آزاده شهمیر نوری