خرچنگی در وجود

 در حال حاضر سالانه 7میلیون نفر در دنیا به علت ابتلا به انواع سرطان ها می میرند که 15درصد آنها در قاره آسیا هستند. سالها به این دلیل که بسیاری از کارشناسان معتقد بودند مردم کشورهای فقیر آن قدر طول عمر ندارند که در رشد آمار سرطان موثر باشند، گمان می شد که سرطان یکی از مشکلات کشورهای پیشرفته است ، اما اکنون این روند در غرب به خاطر کاهش عوامل سرطان زا مانند کشیدن سیگار در حال کاهش است . در 30سال گذشته تعداد موارد بیماران سرطانی در جهان 2برابر شده است . طبق آمار سازمان بهداشت جهانی تا سال 2020میلادی شیوع سرطان در موارد جدید با 50درصد افزایش روبه رو می شود یعنی در سال 2020میلادی ، 30میلیون نفر مبتلا به سرطان خواهند بود و آمار افراد مبتلا به موارد جدی سرطان به 15میلیون نفر و موارد مرگ ومیر به 10میلیون نفر افزایش می یابد.

بر اساس برآورد کشوری ، سالانه 70هزار سرطان با 30هزار مرگ ناشی از آن در کشور به وقوع می پیوندد.بر اساس آمار موجود در ایران شایع ترین سرطان در مردها، سرطان معده است به طوری که از هر 10هزار ایرانی 21نفر مبتلا به سرطان معده هستند و سرطان سینه شایع ترین سرطان در زنان است .به طور متوسط روزانه 100نفر در ایران بر اثر بیماری سرطان جان خود را از دست می دهند که یک چهارم آنها مبتلا به سرطان معده است .سرطان های کودکان بعد از تصادفات ، دومین علت مرگ و میر کودکان محسوب می شود و سالانه 2هزار مورد جدید سرطان کودکان در ایران گزارش می شود.

شایع ترین ها

بر اساس نتایج برنامه ثبت سرطان در کشور، 52درصد سرطان ها در مردان و کمتر از 48درصد آنها در زنان دیده می شود و سرطان معده از لحاظ درجه فراوانی رتبه نخست را در مردان و رتبه سوم را در بین زنان دارد، لذا پیشگیری و غربالگری در این خصوص بسیار ضروری است .

سالانه نزدیک به 6هزار نفر از زنان در کشور به سرطان سینه و حدود 4هزار نفر از مردان به سرطان معده مبتلا می شوند.سرطان معده از سرطان هایی است که طی سالیان و به آرامی رشد می کند، ولی قبل از این که سرطان به معنای واقعی ایجاد شود، تغییراتی در لایه های معده ایجاد می شود. متاسفانه در مراحل ابتدایی علائم چندانی دیده نمی شود و شاید به همین دلیل ، سرطان معده در مراحل ابتدایی بسختی تشخیص داده می شود. این سرطان معمولا در افراد بالای 40سال مشاهده می شود و شیوع آن در مردان دو برابر زنان است .

استعمال دخانیات ، الگوهای ناسالم غذایی ، مصرف بیش از حد پروتئین و نگهداری مواد غذایی فسادپذیر و بویژه پروتئین ها در شرایط غیر بهداشتی ،غذاهای پرچرب و سرخ کردنی و مصرف الکل به عنوان عوامل خطر برای بروز سرطان معده هستند. یکی دیگر از عوامل اصلی وجود بالاترین رقم سرطان معده در کشور، استفاده غیرمجاز از جوش شیرین این ماده شیمیایی در پخت نان است .

سرطان سینه نیز شایع ترین سرطان در زنان محسوب می شود. طبق آمار جهانی از هر 100هزار نفر 80نفر به این بیماری مبتلا هستند. این بیماری در سنین بالای 50سال شیوع بیشتری دارد که البته بروز سرطان سینه در ایران 10سال پایین تر از آمارهای جهانی است .حدود 70درصد موارد سرطان سینه توسط خود بیمار تشخیص داده می شود. شایعترین علامت بیماری ، وجود توده قابل تشخیص در سینه است که معمولا دردناک نیست .سرطان سینه بر خلاف معده در مراحل ابتدایی براحتی قابل تشخیص و درمان است.

دارو و یارانه

سرطان برای بیمار سرطانی تنها درد، بیماری و ناامیدی به همراه ندارد. درمان این بیماری هزینه بسیار بالایی دارد.هزینه درمان و نگهداری بیماران سرطانی سالانه مبالغ هنگفتی از بودجه محدود کشور را می بلعد با این وجود همچنان مشکل گرانی دارو و عدم پوشش بیمه ای مناسب مشکل عمده بیماران سرطانی است .

تولید نسل جدید داروهای ضد سرطان امیدواری های بسیاری را در بیماران مبتلا ایجاد کرد؛ اما پس از ورود این داروها به بازار، نکته دیگری نیز روشن شد، قیمت گرانی که گاه دسترسی به این داروها را غیرممکن می کند. اکنون هزینه درمان این بیماری مهلک ، نه فقط بیماران بلکه سیاستگذاران و برنامه ریزان اقتصادی امر درمان را نیز دچار چالش کرده است . در حال حاضر در کشور ما بیماران مبتلا به سرطان از یارانه دارو استفاده می کنند؛ اما یارانه دارو در کشور محدود است و در مورد سرطان ها هر روز شاهد ورود یک داروی جدید گرانقیمت هستیم که واقعا امکان پوشش هزینه های آنها با یارانه دارو وجود ندارد و اگر رقم یارانه دارو (که امسال 212میلیارد تومان است ) 2برابر هم شود، باز پاسخگوی نیاز موجود نیست.

اگر مسوولان بخواهند داروهای جدیدی را تحت پوشش یارانه ببرند، طبعا باید داروهای دیگری را کم کنند. برخی معتقدند در شرایط فعلی راه حل این است که بخشی از بیماران سرطانی که واقعا توان پرداخت هزینه های دارو را ندارند، تحت پوشش یارانه قرار گیرند. در این حالت ، برخی از بیماران سرطانی که واقعا قادر به پرداخت هزینه های درمانشان هستند، از بیمارانی که توان پرداخت این هزینه ها را ندارند، تفکیک می شوند. به اعتقاد این کارشناسان این عادلانه نیست که یارانه دارو را هم مانند یارانه بنزین در اختیار همه قرار دهیم.

پیشنهاد دیگری نیز مطرح است .در این پیشنهاد عنوان شده داروهای ضد سرطان به دو دسته تقسیم شوند، یک دسته داروهای استاندارد که باید پوشش کامل یارانه دولتی را داشته باشند و یک دسته داروهای جدید گرانقیمت که امکان پوشش کامل آنها وجود ندارد و باید درخصوص آنها برنامه ریزی شود؛ البته این راه حلی است که فعلا در سازمان های بیمه گر اعمال می شود و بعضا نارضایتی بیماران را نیز به دنبال دارد.

برای درمان سرطان ریه تا چند سال پیش یک بیمار باید ماهانه حدود 5/1 میلیون تومان صرف دارو می کرد که بخشی از آن را بیمه تامین می کرد، اما در 2، 3سال اخیر این رقم در 6ماه بالغ بر 30تا 40میلیون تومان می شود که تامین آن از عهده بیمار خارج است.بیمه ها نیز در این موارد تعهدی قبول نمی کنند.

دکتر کامران باقری لنکرانی وزیر بهداشت دراین باره می گوید: درباره سرطان ها مهم ترین چالش ما داروهای گران قیمت جدید این بیماری هاست که برخی از آنها هزینه اثربخشی ندارند و ممکن است مثلا طول عمر بیمار را 2هفته افزایش دهند، هیچ کشوری نمی تواند چنین داروهای گران قیمتی را تحت حمایت قرار دهد.

وی ادامه می دهد: متاسفانه برخی از همکاران پزشک ما این داروهای گران قیمت را نسخه می کنند و هزینه های گزافی را بدون آن که اثربخشی مناسبی داشته باشند به بیماران تحمیل می کنند، در حالی که مطابق قانون هیچ پزشکی حق نسخه کردن داروهای خارج از فهرست دارویی کشور را ندارد.

برنامه جامع

در راستای اجرای برنامه جامع ملی کنترل سرطان کشور، هفته ملی مبارزه با سرطان طراحی و در سال گذشته به طور آزمایشی در چند استان کشور اجرا شد. این طرح به 41دانشگاه علوم پزشکی کشور گسترش داده شده و همچنین تشکیل کمیته کشوری طب تسکینی از اولویت های برنامه کنترل سرطان در کل کشور است . برای تدوین و اجرای برنامه ملی پیشگیری و مراقبت از سرطان در کشور، ابتدا لازم بود آمار دقیقی از موارد ابتلا به انواع سرطان به دست آید و سرطان های شایع شناسایی شود که برای این کار از سال 84برنامه ثبت و گزارش دهی سرطان در کشور اجرا شد.

بر این اساس همه نمونه های مثبت سرطان که در مراکز پاتولوژی ثبت می شود در سیستم گزارش دهی وزارت بهداشت نیز ثبت می شود و به این ترتیب در سال 84به آمار 50هزار نفری بیماران سرطان در کشور ثبت شد. این برنامه در سال 85و امسال نیز ادامه دارد.

با توجه به این که به طور کلی در کشورهای جهان سوم به ازای هر هزار نفر یک نفر مبتلا به یکی از انواع سرطان است ، پیش بینی می شود حدود 70هزار نفر در کشور مبتلا به این بیماری باشند که احتمالا حدود 20هزار نفر آنها به هر دلیل هنوز در مراکز پاتولوژی کشور ثبت نشده اندهم اکنون مسوولان وزارت بهداشت پیگیر ادغام اقدامات طب تسکینی در نظام ارائه شبکه بهداشتی درمانی کشور هستند و در صورت موفقیت در اجرای آزمایشی در سالهای آینده این طرح به کل کشور تسری می یابد.

طرح غربالگری و تشخیص زودرس برخی از سرطان ها به طور آزمایشی در جمعیتی محدود در کشور شروع شده است . همچنین طراحی و تدوین پروتکل درمانی استاندارد پنج سرطان به همراه حمایت مالی از بیماران مبتلا به سرطان در دستور کار وزارت بهداشت قرار دارد.

برتر از درمان

سرطان قابل پیشگیری است . بسیاری از سرطان ها را می توان با اقدامات پیشگیرانه حذف کرد و احتمال بروز بعضی دیگر را کاهش داد. از بین 70هزار سرطان سالانه در کشور،بیش از 20هزار از موارد سرطان کشور با اقدامات مداخله ای قابل پیشگیری است . مراجعه دیرهنگام بیماران ، علت اصلی کاهش بقا و کشندگی بیشتر سرطان در ایران نسبت به کشورهای توسعه یافته است . هم اکنون بیش از 60درصد بیماران سرطانی کشور در مراحل دوم و سوم بیماری مراجعه می کنند، حال آن که 80درصد مراجعات در کشورهای توسعه یافته در مرحله اول است .

جدا از مراجعه دیر هنگام ، تاخیراتی که به هنگام تشخیص و درمان در سیستم بهداشتی و در مراکز درمانی بخش جراحی ، رادیولوژی و شیمی درمانی به وقوع می پیوندد باعث شده تا بقای سرطان در ایران پایین تر از کشورهای توسعه یافته باشد. به عنوان مثال میزان بقای 5ساله (افرادی که ظرف 5سال اول بعد از تشخیص یا درمان سرطان هنوز زنده هستند) سرطان پستان در ایران 60تا 70درصد است . حال آن که این شاخص در کشورهای توسعه یافته بالای 90تا 95درصد است .

از 10سال پیش برنامه های غربالگری سرطان سینه در میان زنان ایران (عمدتا بالای 40سال ) انجام شده است . غربالگری درخصوص سرطان سینه به معنای یافتن تومور در افراد به ظاهر سالم است که با معاینات دوره ای و ماموگرافی انجام می شود. دقت ماموگرافی در تشخیص زودرس سرطان پستان بیشتر از معاینه بالینی است و باعث می شود که مرگ و میر افراد در زمینه سرطان پستان 30درصد کاهش یابد.

تغییر سبک زندگی

کنترل مصرف سیگار برای کاهش سرطان ریه و دهان ، کنترل عفونت های ویروسی و میکروبی برای کاهش سرطان های کبد، معده و مری و در نهایت تغذیه صحیح از راهکارها و برنامه های اصلی برای کنترل سرطان ها محسوب می شود. به طوری که با مصرف بسیار چربی ها، گوشت و مصرف کم سبزیجات ، خطر بروز برخی سرطان ها افزایش می یابد.

عوامل دیگری چون عوامل عفونی ، تحولات اجتماعی و اقتصادی ، آلودگی هوا، تشعشع و داروها از موارد ابتلا به سرطان هستند که تا حدودی قابل اجتناب و پیشگیری هستند. اما کنترل تمام این موارد نیاز به تغییر سبک زندگی افراد دارد.

از سوی دیگر، تغییر زندگی بزرگسالان و بالغان مشکل است به همین علت راهبردهای مهم برنامه های پیشگیری به خانواده ها به ویژه دوران کودکی برده می شود. با تمرکز بر این قشر می توان امیدوار بود در آینده میزان موارد ابتلا کاهش یابد.

برای پیشگیری

اگرچه سرطان دیگر غول ترسناک سالهای نه چندان دور نیست ؛ اما هنوز هم یکی از بزرگترین چالش های بهداشتی محسوب می شود. هنوز هم نام سرطان برای بیشتر مردم ایجاد وحشت می کند. این بیماری که تمامی افراد، پیر و جوان ، غنی و فقیر، مردان ، زنان و اطفال را مبتلا می کند. هنوز هم فکر و ذهن انسان ها را به خود مشغول کرده و بسیاری از انسان ها را به کام مرگ می کشاند.

برای پشگیری از سرطان مهم ترین کار توجه به عوامل بروز سرطان و کنترل آنهاست .از سوی دیگر، برای تشخیص زودرس نیز آموزش به مردم برای توجه به سرطان های شایع در مردان و زنان ضروری است .در کنار این دو اقدام می توان امیدوار بود تا بتوان میزان شیوع سرطان در کشور را پایین آورد یا حداقل آن را کنترل کرد.

البته تغییر رفتار تغذیه ای ، سبک زندگی ، کاهش مصرف دخانیات و کاهش آلودگی های زیست محیطی از عوامل خطرزای سرطان است . همکاری همه جانبه سازمان ها و نهادهایی نظیر وزارت جهاد کشاورزی ، سازمان محیط زیست ، وزارت آموزش و پرورش ،وزارت علوم ، تحقیقات و فناوری ، وزارت صنایع ، وزارت بازرگانی و حتی وزارت کشور را طلب می کند.

اگر بخواهیم گامی موثر در کنترل این بیماری برداریم نیاز به همکاری گسترده بین بخشی است و نباید تنها از وزارت بهداشت انتظار معجزه ای در این زمینه را داشت.

علی اخوان بهبهانی