جشنواره بی صدا

تجربه نشان داده که یک فیلم موفق از موسیقی خوبی برخوردار بوده است یا حتی بسیاری از ترانه ها و موسیقی هایی که معروف شده اند و ما بارها آن را شنیده ایم برای فیلم ها ساخته شده اند.

 البته هنوز هم معدود آهنگسازان و کارگردانان و تهیه کنندگانی هستند که این موضوع را از یاد نبرده اند، اما این عده روز به روز تقلیل می روند. در ایران این حرکت سرعت بیشتری دارد تا جایی که سال گذشته با این که به اظهارنظر کارشناسان ، موسیقی فیلم های خوبی در جشنواره حضور داشتند هیات داوران هیچ کدام از موسیقی ها را شایسته دریافت جایزه اول ندانست .

فریدون شهبازیان سال گذشته موسیقی فیلم اخراجی ها به کارگردانی مسعود ده نمکی و امسال موسیقی فیلم مظفرنامه ساخته رضا ورزی را آهنگسازی کرده است . در هیچ کدام از این فیلم ها شانس نامزد شدن یا برنده شدن نداشت . فیلم اخراجی ها مورد توجه هیات داوران قرار نگرفت و فیلم امسال اصلا به جشنواره راه پیدا نکرد. او یکی از کسانی است که فکر می کند داوری های جشنواره فیلم درخصوص موسیقی فیلم ها چارچوب درستی ندارد: «انتخاب موسیقی برتر از سوی کارگردانان و تهیه کنندگان سینما چیزی جز یک اظهارنظر سلیقه ای نمی تواند باشد. باید در انتخاب موسیقی فیلم ، یک موسیقیدان در هیات داوران حضور داشته باشد یا این که داوران از مشاوره چنین کسی بهره بگیرند.

کارگردانان و تهیه کنندگان عموما بر مبنای فیلم روی موسیقی آن هم قضاوت می کنند. جالب است که چطور سال گذشته همه چیز مستحق گرفتن جایزه اول بود و فقط موسیقی فیلم مستحق نبود؟ سال گذشته حتی فیلم هایی را نامزد جایزه معرفی کردند که بعد براحتی بتوانند بگویند مستحق جایزه نبود؛ یعنی حتی موسیقی فیلم های خوب ، نامزد هم نشدند. این داوری بر چه اساسی صورت گرفته بود؟ جوایز هر سال تابع سلیقه داوران است».

شهبازیان علاوه بر این موضوع به نزول کیفیت آهنگسازی فیلم ها نیز اشاره می کند و باز هم مقصر را قانونگذاران و دست اندرکاران سینما می داند: «اگر کسی بخواهد کارگردان یا تهیه کننده یا حتی فیلمبردار شود باید از هزار مجرا رد شود و چند جور مجوز بگیرد، اما نمی دانم چرا خانه سینما براحتی هر کسی را به عنوان آهنگساز فیلم می پذیرد؟ جالب است که اجازه نمی دهند هیچ آیین نامه ای هم درباره پذیرفتن آهنگسازان فیلم تصویب کنیم ».

فریدون شهبازیان ، کارگردانان و تهیه کنندگان فیلم را مهم ترین عوامل در نزول کیفیت موسیقی های فیلم می داند: «موسیقی فیلم یک موسیقی ارکسترال است که با همراهی محتوا و تصویر شکل می گیرد و در همه جای دنیا هم از این نوع موسیقی استفاده می کنند، اما متاسفانه در چند سال اخیر شاهد هستیم که صاحبان طرح های سینمایی برای ارزان تمام شدن کار، سراغ آدم های ارزان و نابلد می روند و در نتیجه ، بیشتر کارها نازل و سطح پایین از آب درمی آیند».

کارن همایونفر نیز از موسیقیدانان دیگری است که به داوری ها از نگاهی که سینماگران به موسیقی فیلم دارند، معترض است . او سال گذشته بارها اعتراض خود را درخصوص رای هیات داوران بیان کرد. همایونفر سال گذشته شانس دریافت جایزه را با رای داوران از دست داد. امسال هم هیچ کدام از دو فیلمی که این آهنگساز در ساخت آن شرکت داشته اجازه نمایش در جشنواره را پیدا نکرد. صد سال به این سال ها و خاک آشنا به کارگردانی بهمن فرمان آرا هر دو از جشنواره فیلم حذف شدند. او در این باره می گوید: «این شرایط، من و خیلی از همکارانم را از آهنگسازی فیلم دلسرد کرده است . دیگر برای من گرفتن جایزه اهمیتی ندارد، چون می دانم این کار اصولی و درست انجام نمی شود.

تا چند سال پیش ، جایزه موسیقی فیلم یکی از اصلی ترین سیمرغ های جشنواره بود؛ اما نمی دانم چرا اهمیت خود را از دست داده است ».او هم مثل شهبازیان معتقد است یک فیلمساز نمی تواند قضاوت درستی درباره موسیقی داشته باشد: «تهیه کننده و کارگردان یا هر کس دیگری در حوزه سینما نمی تواند درباره موسیقی قضاوت کند، حتی اگر درباره موسیقی فیلم باشد. نگاه و داوری موسیقی فیلم باید تخصصی باشد».

همایونفر ادامه می دهد: «به هر تازه از راه رسیده ای نام آهنگساز و موزیسین اطلاق می شود. نباید عنوان آهنگساز را به هر کسی داد. موسیقی سریال های تلویزیونی و سینمایی روز به روز وضع بدتری پیدا می کنند».ناصر شکرایی که در جشنواره امسال موسیقی فیلم باد در علفزار را آهنگسازی کرده بود، نیز موسیقی را بخش جدا نشدنی فیلم می داند که در عین حال بدون در نظر گرفتن فیلم هم به عنوان یک هنر مستقل وجود دارد: «موسیقی فیلم در خدمت فیلم است یعنی هدایت کننده مفاهیم و تصاویر است و بر اساس نظر کارگردان جلو می رود. درست مثل بازیگری که براساس آنچه از او می خواهند شکل می گیرد. گاهی موسیقی آنقدر در جان فیلم فرو می رود و با تصاویر عجین می شود که حتی نقشی پررنگ تر از بعضی عوامل دیگر دارد. در عین حال موسیقی مثل فیلمنامه به صورت جداگانه و مستقل هم قابل بررسی است . موسیقی یک فیلم بد می تواند خوب باشد. ضمن این که هویت خود را حفظ کرده و از ارزش هایش چیزی کم نمی شود، ارزش آن فیلم را هم بالا می برد. این ویژگی ها اهمیت موسیقی را در یک فیلم به نمایش می گذارد.

شکرایی ادامه می دهد: «موسیقی فیلم باید مورد توجه بیشتری قرار بگیرد. چرخه کامل یک موسیقی فیلم زمانی شکل می گیرد که آهنگساز از زمانی که فیلمنامه برای کار انتخاب می شود، حضور داشته باشد و با کارگردان و عوامل تبادل نظر کند. سر صحنه های فیلم حاضر شود و از نزدیک شاهد ساخت فیلم باشد، اما در بیشتر مواقع می بینیم که آهنگساز فیلم در آخرین قسمت ها و لحظات پایانی انتخاب می شود متاسفانه به موسیقی اهمیت نمی دهند و آن را کمرنگ می بینند. این یکی از ضعف های سینمای ماست ».

گلایه ها و شکایت های آهنگسازان و اهالی موسیقی از سینما، شیوه داوری جشنواره فیلم فجر و نگاهی که به موسیقی فیلم می شود به همین جا ختم نمی شود. حسین علیزاده و سعید شهرام نیز از آهنگسازان دیگری هستند که به این موضوع در گفتگوهایی اشاره کرده اند. حسین علیزاده که آهنگسازی فیلم های تنها دو بار زندگی می کنیم و آواز گنجشک ها را در جشنواره بیست و ششم به عهده داشته است نگاه کارگردانان به موسیقی فیلم را سطحی می داند: «هنر موسیقی نسبت به دیگر مقوله های هنری در نگاه مردم و مخاطب غیرحرفه ای ناشناخته مانده و نگاه و برداشت جامعه از هنر موسیقی ، نگاهی مصرفی است .

از همین رو عدم شناخت در ساخت موسیقی فیلم نیز وجود دارد. باید اعتراف کنم که نگاه بیشتر کارگردان ها و دیگر عوامل اصلی و تاثیرگذار در ساخت یک طرح سینمایی متاثر از همین نگاه مصرفی و سطحی نسبت به مقوله موسیقی فیلم است ».این آهنگساز که در کارنامه خود موسیقی فیلم های موفقی چون دلشدگان و گبه را دارد ادامه می دهد: «ضعف و کاستی های موجود در ساخت موسیقی متن یک فیلم بیش از هر مساله ای به عدم شناخت کارگردان از موسیقی برمی گردد، ولی آنچه در ساخت موسیقی متن یک اثر مهم است چگونگی انتخاب آهنگساز با توجه به جنس کار و فضای فکری او در جهت هماهنگی با هدف نهایی فیلم و تفکر کارگردان است ».

سعید شهرام ، آهنگساز موسیقی فیلم های خواب زمستانی و جعبه موسیقی در جشنواره فیلم امسال نیز داوری موسیقی فیلم های جشنواره فجر را محکوم می کند: «موسیقی متن به عنوان مهم ترین شاخصه یک فیلم سینمایی در جشنواره فیلم فجر به شکل تخصصی داوری نشده است . متاسفانه دو مقوله بسیار فنی و تخصصی صدا و موسیقی تاکنون مورد داوری کارشناسانه قرار نگرفته است و به حوزه موسیقی فیلم آن گونه که در اروپا متدوال است ، اهمیت داده نمی شود».

آزاده شهمیر نوری