تنوع در تئاتر برای همه

 یکی از مهمترین انتقادهایی که به جشنواره وارد می شود، تغییرات پی در پی و تفاوت های پررنگ هر دوره نسبت به دوره های قبل این رویداد مهم کشور است . بحث رقابتی بودن و غیررقابتی شدن ، اضافه شدن بخش های جدید و شیوه برگزاری ، مهمترین مواردی هستند که طی سال های اخیر درباره جشنواره تئاتر فجر مطرح شده اند و هر سال در محدوده زمانی برگزاری جشنواره مورد بررسی و تحلیل قرار گرفته اند.

بیست و ششمین دوره برگزاری جشنواره تئاتر فجر با همه کاستی هایی که داشت و با وجود تمام انتقادهایی که در مورد آن مطرح شد، یک ویژگی تازه داشت ؛ تنوع .جشنواره بیست و ششم چه از نظر برگزاری و چه به لحاظ نوع آثار شرکت کننده در آن با سال های گذشته متفاوت بود و مهمترین ویژگی این تفاوت ، تنوع آن بود. 13بخش مرور تئاتر ایران ، مسابقه بین الملل ، ویژه انقلاب اسلامی ، چشم انداز تئاتر ایران ، نمایشنامه خوانی ، منتخبان جشنواره های نمایشی ، ویژه تئاتر ملل ، تجربه های دانشجویی ، ویژه اساتید، نمایش های رادیو و تلویزیونی ، خیابانی ، دانش آموزی و تئاتر فراگیر در طول 9روز برگزاری جشنواره ، عرصه ارائه نمایش هایی بودند که از نظر دسته بندی و قرار گرفتن در گروه های مختلف دارای ویژگی های خاصی بودند.

 انواع مختلف نمایش ها از نظر ژانر، سبک ، شیوه اجرا و نگاه مولف به اثر، تنوع و تفاوت های جشنواره را پررنگ تر کرده بودند و تقریبا می توان این گونه ادعا کرد که این دوره از جشنواره برای هر سلیقه و هر مخاطبی نمایش خاص آن گروه را داشته ؛ هر چند این تنوع به هیچ وجه نمی تواند متضمن کیفیت نمایش ها نیز بوده باشد، چون رضایت تماشاگران و منتقدان تئاتر از کلیت آثار به نمایش درآمده در جشنواره جلب نشده و به طور نسبی ، بیشتر تماشاگران از کیفیت و ارزش هنری آثار راضی نبودند.

تلطیف شاعرانه هیجان و خشونت

یکی از نمایش هایی که در نخستین روزهای جشنواره توجه خیلی ها را به خود جلب کرد «یرما» به کارگردانی رضا گوران بود. گوران نمایشنامه فدریکو گارسیا لورکا را برای کار انتخاب کرده و با برداشتی متفاوت از متن ، آن را در تالار قشقایی به صحنه برد. در نمایش او، یرما و روح پاک زنانه اش در صحنه ای سفید پوش با حجم های شیشه ای نشان داده شده بود.گوران این پاکی و سفیدی را جایگزین خشونت و تحرک و هیجان نهفته در متن لورکا کرده و با محدود کردن شبکه روابط بین آدم های داستان ، دنیای ذهن و روح یرما را برجسته کرده بود؛ هر چند این نمایش در نشان دادن حس و حال و فضای موجود در نمایشنامه لورکا تفاوت داشت ، اما برخی از ارزش های هنری اش را بویژه در شکل و صحنه نمی توان مورد ارزیابی و بررسی قرار نداد.

اجرای مدرن از محتوای شرقی

«سودالایادری » اولین نمایشی بود که در جشنواره بیست و ششم اجرا شد. این نمایش که به عنوان کار مشترک ایران و هندوستان در جشنواره فجر شرکت داشت ، اجرای مدرنی از یک مراسم سنتی و آیینی هندی بود. مهدی فرج پور، کارگردان سودالایادی ، ابزارها و عناصر مدرن و امروزی نمایش مثل نور و روایت و ترکیب حرکت ، موسیقی و تصویر را به کار گرفته بود تا یک مراسم آیینی و مذهبی را با شیوه ای متناسب با سلیقه مخاطب معاصر اجرا کند. سودالایادی قصه سلوک عرفانی و درونی راهب هندی بود که در مراسم سوزاندن جسد یک زن با رقص زن و آتش اطراف او مواجه می شود و تولدی دوباره را مشاهده می کند، تولدی که حاصل جنبش و حرکت روح در جسم فناپذیر است .فرج پور در سودالایادی مضامین و آیین شرقی را با اجرایی ترکیبی در مقابل تماشاگر قرارداد و یک کار متفاوت را به نمایش گذاشت .

لذت زبان مشترک

«امپراتور و آنجلو» نمایش امیر دژاکام براساس نمایشنامه ایوب آقا خانی قصد داشت زبانی مشترک را میان انسان هایی با فرهنگ های مختلف تجربه کند. 2شخصیت این اثر یک زن ایرانی و مردی آفریقایی هستند که در پی سرنوشتی که جنگ برای آنها رقم زده است در کشوری بیگانه با هم روبه رو می شوند. زن نام مرد را امپراتور می گذارد و مرد، شخصیت مقابلش را آنجلو می نامد؛ اما این دو به دلیل آن که زبان یکدیگر را نمی فهمند، قادر به برقراری ارتباط با هم نیستند. نقطه اشتراک میان آنها زبان هنر (سینما) می شود. امپراتور و آنجلو با به زبان آوردن عنوان فیلم های مختلف تصویر آنها را مرور می کنند و در واقع زندگی شان را با به یاد آوردن داستان فیلم هایی که دیده اند برای یکدیگر تعریف می کنند. درصحنه ای زیبا، تصاویر سکانس های برگزیده فیلم ها به صورت مولتی مدیا در پشت سرزن و مرد داستان نمایش داده می شود و در واقع تماشاگر داستان زندگی آنها را در پس زمینه ذهن شان مشاهده می کند.دژاکام با این نمایش شیوه اجرای ساده ای را تجربه می کند که نمادگرایی و محتوای انسانی و نقد جنگ ، مهم ترین ویژگی های آن است .

تماشاگر در نمایش

«راشومون » دومین نمایشی است که تماشاگران ایرانی به تنهایی شاهد اجرای آن بودند. این نمایش سوئیسی که رابطه میان یک زوج جوان و فردی دیگر را در داستانش روایت می کند، در هر اجرا تنها یک تماشاگر دارد و تمام سعی آن در ایجاد ارتباطی مستقیم و بدون واسطه با مخاطب است .

«راشومون » دیوار موجود در میان صحنه و تماشاگر را برداشته و دیالوگش را علاوه بر شخصیت های نمایشی با تماشاگر نیز برقرار می کند، بنابراین مخاطب مستقیم وارد داستان و ماجرای نمایش می شود. این ورود اجباری ، هم برای گروه نمایشی و هم برای تماشاگر تجربه جدیدی است که درگیری آنها با طرف مقابل را جدی تر و محکم تر می کند.

کمدی ناب ایتالیایی

در میان همه نمایش های متنوع اما خسته کننده و سخت جشنواره بیست و ششم ، یک نمایش ایرانی از روز چهارم در تالار سایه اجرا شد که خستگی رفت و آمد به سالن ها و سکون بقیه نمایش ها را از تن تماشاگران تئاتر خارج کرد.

«غولتشن ها» به کارگردانی حمید پورآذری براساس متن نمایشنامه کارلو گولدونی اجرا شد. این نمایش که عناصر و ابزارهای قراردادی کمدی معروف ایتالیایی (کمدیادل آرته ) را در خود داشت یک طنز ساده اجتماعی بود که با بازیگری خوب هدایت هاشمی ، علی سرابی و دیگر بازیگران آن توانست در تمام مدت اجرا به هدفش خنداندن تماشاگر دست پیدا کند. غولتشن ها، داستان مردسالاری جامعه ای سنتی را روایت می کرد که مناسبات و روابط خنده داری را در پی داشت .

همین ویژگی باعث شد که تقریبا تمام تماشاگران نمایش از دیدن آن احساس رضایت داشته باشند.نمایش پورآذری ، نمونه مشابه کمدی های ساده و جذابی است که در جشنواره قبلی «شوایک » و در جشنواره بیست و چهارم «دن کامیلو» نماینده های آن بودند. تجربه اجرای این دست کمدی ها در سال های اخیر موفق نشان داده و به نظر می رسد که ادامه آن نیز بتواند تماشاگران زیادی را به سالن های تئاتر کشور بکشاند.

فاصله میان تفکر و کلام

لوکاس بانگرتر از سوئیس با اجرای نمایش «نوک زبان » نوع دیگری از تئاتر را در بازخورد با تماشاگران جشنواره قرار داد. هنگامی که فرد قصد بیان چیزی را دارد و در آن لحظه قادر نیست آنچه را می خواهد بگوید، در فاصله کوتاه میان فرآیند فعالیت مغز و ارائه کلامی آن ، مجموعه ای از مهم ترین فکرها ممکن است در مغز تجزیه و تحلیل شوند. نوک زبان ، نمایشی است که تنها در همین فاصله کوتاه قرار می گیرد. سخنرانی های طولانی و ارادی یا غیرارادی نشان دادن فکر و عمل با همه آنچه در قالب علم و گفتار به مخاطب نمایش ارائه می شود در این نمایش ، مقدمات فکری هستند برای آنچه انگار نوک زبان نمایش مانده است . اجرا در تمام طول مدت 70دقیقه اش می کوشد به این نقطه آخر برسد و از نابودی جهان در آینده ای وحشتناک خبر بدهد. اینجاست که تماشاگر پس از شنیدن مستمر و چندپاره هذیان های قبلی یکباره شوکه می شود و در فضایی هراس آمیز و پرهیجان در برابر واقعیت نابودی قرار می گیرد و سکوت !

مرگ در ساختار مدور

نمایش نیما دهقان که با عنوان «کارنس » در کارگاه نمایش روی صحنه رفت ، درست برعکس ترمینال ، تصویری روشن از برزخ و پس از مرگ ارائه می کند. 3مرد با 3دیدگاه و مذهب متفاوت پس از مرگ منتظر سوال و جواب هستند. در جریان این مرحله که از آن به عنوان مرحله یادآوری سخن به میان می آید ارتباط میان مرگ این 3نفر مشخص و دیدگاه هایشان نسبت به زندگی نیز روشن می شود.

نمایش نیما دهقان ساختاری مدور دارد و در پایان به نقطه آغاز سرگردانی شخصیت ها می رسد. در واقع دهقان قصد دارد با رسیدن به نقطه آغاز، تماشاگرش را در برابر یک تجربه متفاوت درباره مرگ قرار دهد. کارنس با طراحی صحنه زیبایی که شامل حجم های نورانی است ، اجرای زیبایی دارد و در تمام مدت تصوراتی از دنیای مورد نظرش را به خوبی در معرض انتقال با تماشاگر قرار می دهد. اجرا در تمام مدت روایت آن تاثیر مورد نظر دهقان را بر تماشاگر می گذارد، اما متن نمایش به اندازه اجرای آن قدرت تاثیرگذاری ندارد. به بیانی دیگر، تنها ضعف نمایش دهقان را می توان در جدی نگرفتن برخی از فصول مرگ توسط تماشاگر عنوان کرد. تماشاگر فضا و اجرا را در ارتباط با این مساله جدی می گیرد، اما متن و داستان قادر به تاثیرگذاری کامل بر تماشاگر نیستند.

فضاسازی پرسروصدا

«سمنوس » نمایش دیگری بود که به صورت مشترک توسط گروهی از هنرمندان ایرانی و مکزیکی روی صحنه رفت . رائول والس ، کارگردان مکزیکی داستان تراژدی معروف سوفوکل فیلوکنتسل است : یونان در جنگ با تروآ نیازمند کمان جادویی فیلوکنتسل است ، اما فیلوکنتسل که سال ها پیش توسط یونانیان به جزیره سمنوس تبعید شده و به خاطر زخم زشت و وخیم پایش بسختی 10سال را در این جزیره گذرانده ، حاضر نیست در مقابل بدی یونانیان به کمک آنها برود. والس ، داستان درگیری فیلوکنتس و جامعه یونانی زمانه اش را با حکایت درگیری او با جغرافیایی که به آن تبعید شده ، جایگزین کرده است .

ویژگی مهم سمنوس ، بیانگری آن با فضاسازی و حرکت و فرم است . والس همه اتفاقات نمایش را توسط گروه بازیگران و با کمک حرکت و فرم بازسازی و فضاسازی و تصویر را با روایت ساده و معمول نمایشی عوض می کند. تنها ایراد این اجرا، تحرک و سروصدای بیش از اندازه گروه بازیگران است تا حدی که زد و خوردها و افتادن ها و برخاستن ها و سروصدا و فریادهای مداوم بازیگران نه تنها بیانگر و روایتگر کاملی نیست ، بلکه پس از مدتی به عنصر آزاردهنده ای در ارتباط با مخاطب تبدیل می شود.

بیست و ششمین جشنواره بین المللی تئاتر فجر، جشنواره متنوع و متفاوتی بود که انواع گونه ها و سبک ها و موضوعات متفاوت را به اشکال مختلف روی صحنه تالارهای مختلف سطح شهر تهران داشت ؛ اما این که چنین تنوع و تفاوتی تا چه اندازه توانست در راستای انتقال تجربیات مفید یا جلب رضایت مخاطب نمایش قرار گیرد، مساله دیگری است . بحث بررسی و نقد کیفیت و ارزش های هنری آثار جشنواره تئاتر فجر مبحث دیگری است که باید به طور جدی مورد ارزیابی و بررسی کارشناسان قرار بگیرد.

اشتراک در انطباق تصورات

«ترمینال » نوشته و کار سیامک احصایی در بخش بین الملل جشنواره اجرا شد و علی رغم همه خلاقیت ها و زیبایی هایی که درنشان دادن طراحی صحنه به عنوان یک تصویر از تصورات ذهنی به کار بسته بود، در زمینه ارتباط با مخاطب ناموفق نشان داد. ترمینال ، داستان واگویه های ذهنی و تصورات گنگ و مبهم 3زن است که قبل از آغاز داستان خودکشی کرده اند و حالا دارند برخی علت های این مرگ را با فضاسازی و گفتاری مبهم و سخت در داستان نمایش روایت می کنند.

سیامک احصایی در ترمینال علی رغم همه تلاشی که انجام داده بود نمی توانست اشتراکی میان تصورات ذهنی خودش با مخاطبان نمایش پیدا کند. به همین دلیل ، بیشتر تماشاگران از قضایای اتفاق افتاده در نمایش هیچ تصویر روشنی در ذهن نداشتند و دائم با فضاهای مبهم و پیچیده نمایش مواجه بودند. ترمینال همان گونه که ذکر شد می خواست برداشت و کابوس های ذهنی مولف درباره مرگ 3زن و خودکشی آنها با چاقو را به طور ذهنی و با کمک فضاسازی در اشتراک با تصورات تماشاگر قرار دهد؛ اما این فرآیند هیچ گاه شکل نگرفت ، چون تصورات مولف گنگ و مبهم بودند.مخاطب نمی تواند با آن ارتباط ذهنی پیدا کرده یا این که دست کم بخشی از آنها را درک کند.

مهدی نصیری