مدرسه برخط ، چالش بزرگ حکمرانی آموزشی

به گزارش جام جم آنلاین؛ مدارس آنلاین خارجی از همین نقطه به یک مسئله جدی تبدیل می‌شوند. مدارسی که طبق گفته دبیر شورای عالی فضای مجازی، در حال حاضر در تمامی مقاطع در داخل کشور در حال جذب دانش آموزان ایرانی هستند و حتی مدارک رسمی و بین‌المللی ارائه می‌کنند؛ بنابراین احتمالا در سال‌های آینده ماهیت مدارس و آموزش تغییر خواهد کرد و باید از هم‌اکنون درباره شکل حکمرانی بر دانشگاه‌ها و مدارس در این زیست جدید اندیشید.

مدارس آنلاین خارجی در حال پیدا کردن راه خود به بازار آموزش هستند و همزمان، هوش مصنوعی و فناوری‌های نوین، تعریف سنتی مدرسه و معلم را تغییر می‌دهند. حالا با مطرح شدن فعالیت مدارس مجازی خارج از کشور و احتمال ثبت‌نام دانش‌آموزان ایرانی در آنها، این نگرانی وجود دارد که آموزش از یک خدمت صرفا فناورانه به مسئله‌ای در حوزه حکمرانی آموزشی و فرهنگی تبدیل شود. دقیقا مسئله اینجاست که تکلیف محتوای آموزشی، زبان فارسی، فرهنگ و هویت دانش‌آموزان چه می‌شود؟ و در نهایت، اگر مدرسه دیگر مرز نداشته باشد، حکمرانی آموزش در فضای مجازی چگونه باید مرز‌های خود را تعریف کند؟

از خانه تا کلاس جهانی
آموزش مجازی اگرچه فرصت تازه‌ای برای دسترسی به دانش و تجربه‌های آموزشی جهان ایجاد کرده، اما روی دیگر آن، ورود نظام‌های آموزشی خارجی به زندگی دانش‌آموزان ایرانی است. رمضان رحیمی، دبیر و عضو کمیسیون آموزش و تحقیقات مجلس در گفت‌و‌گو با «جام جم» درباره مدارس خارجی آنلاین می‌گوید: «مدارس آلفا که اکنون بحث آن مطرح است، مدارسی‌اند که هوش مصنوعی به جای معلم حرکت می‌کند. مدارس که در خارج از کشور وجود دارند و در ایران نیز در حال شکل‌گیری هستند، نشان می‌دهند که علم و تکنولوژی با سرعت در حال پیشرفت است و این‌گونه نیست که این مدارس فقط در خارج از کشور وجود داشته باشند؛ بلکه به‌زودی در ایران نیز به وجود خواهند آمد. این مدارس مجازی به این شکل هستند که دانش‌آموز را در فضای مجازی آموزش می‌دهند و پس از آن نیز گواهی و مدارک لازم را برای آنها صادر می‌کنند. دانش‌آموز در این مدارس دوره‌های آموزشی مختلفی را می‌گذراند.»

وی می‌افزاید: «این مدارس، مدارسی نیستند که به‌صورت فیزیکی تشکیل شده باشند که بخواهیم آنها را منحل کنیم. به ندرت ممکن است یک‌سری موارد نیز در فضای مجازی شناسایی شده باشند که چنین شرایطی داشته باشند، اما این موارد بسیار محدود هستند. در آینده ممکن است شاهد تأسیس یا راه‌اندازی و فعالیت مدارس مجازی زیادی باشیم که حتی خارج از مرز‌های کشور قرار داشته باشند و دانش‌آموزان ایرانی را ثبت‌نام کنند و آموزش‌های خود را به آنها ارائه دهند.»

آموزش یا انتقال فرهنگ؟
ورود مدارس خارجی به فضای آموزشی کشور فقط به معنای اضافه شدن یک شیوه تازه برای درس خواندن نیست؛ پای یک نظام آموزشی، مجموعه‌ای از ارزش‌ها و نوعی نگاه به زندگی نیز می‌تواند به خانه دانش‌آموز ایرانی باز شود. عضو کمیسیون آموزش مجلس نیز در این باره با ما هم نظر است و عنوان می‌کند: «این مدارس ممکن است فرهنگ ما را تحت تأثیر قرار دهند. به هر جهت، در جهان کنونی و در دهکده جهانی، هر چیزی ممکن است اتفاق بیفتد. هر پدیده‌ای در ابتدا ممکن است آسیب‌هایی نیز به همراه داشته باشد و دانش‌آموزان را تحت تأثیر قرار دهد. اکنون در جهان، استفاده از علم و تکنولوژی و هوش مصنوعی با سرعت در حال گسترش و پیشرفت است. این مدارس نیز گواهی‌هایی برای دانش‌آموزان صادر می‌کنند که دوره می‌بینند و آموزش می‌بینند. ممکن است دانش‌آموز دوره‌ها را بگذراند و در دروس مختلف، سطوح متفاوتی را طی کند و این موضوع به لحاظ فرهنگی نیز اثراتی بر رویه زندگی و طرز تفکر آنها ایجاد کند.»

او ادامه می‌دهد: «برای این منظور باید سازوکاری طراحی کنیم. شورای عالی فضای مجازی، دولت و مجلس باید به این موضوع کمک و حمایت کنند تا در یک نظام منظم و ساختارمند، دستگاه‌هایی که متولی این حوزه هستند و در شورای عالی فضای مجازی مسئولیت و عضویت دارند، رسالت‌های خود را به‌درستی انجام دهند. این دستگاه‌ها رسالت‌های مختلفی دارند و باید در حوزه فضای مجازی طراحی‌های لازم را انجام دهند و همپای علم و تکنولوژی پیش بروند. ما نباید عقب بمانیم و باید بر اساس ظرفیت‌های خود و متناسب با فرهنگ، دین و آیین خود، این زیرنظام‌ها را طراحی کنیم و پیش برویم تا دانش‌آموزان و فرزندان ما بتوانند در همین فضا‌ها استفاده کنند.»

مدرسه در انتظار قانون
مدرسه وقتی وارد فضای مجازی می‌شود، فقط شیوه آموزش تغییر نمی‌کند؛ مجموعه‌ای از مسئولیت‌ها و وظایف نهاد‌های مختلف نیز باید بازتعریف شود. از سیاست‌گذاری و تأمین زیرساخت گرفته تا نظارت بر محتوای آموزشی و تعیین حدود فعالیت مدارس مجازی، هرکدام بخشی از پازل آموزش در فضای جدید را تشکیل می‌دهند. رحیمی در این زمینه تاکید می‌کند: «در این میان، دولت و وزارت ارتباطات نیز رسالت‌هایی دارند و آموزش و پرورش هم رسالت‌های خود را دارد. آموزش و پرورش و وزارت علوم، تفاوتی ندارد، باید در زمینه طراحی این نظام با عنوان تعلیم و تربیت هوشمند یا طراحی نظام آموزشی مجازی فعال باشند. باید نظام آموزشی مجازی برای آموزش و پرورش و وزارت علوم طراحی شود تا کشور در این زمینه از دنیا عقب نماند.»

وی معتقد است که اگر سازوکار دقیقی نداشته باشیم و بحث‌ها را خود مجلس و دستگاه‌های نظارتی نظارت نکنند و سازمان‌ها و دستگاه‌های مرتبط با فضای مجازی، دستگاه‌های دولتی و حکومتی، دانشگاه‌ها و مراکز علمی و پژوهشی، کار خود را به‌درستی انجام ندهند و سند راهبردی جمهوری اسلامی ایران در فضای مجازی را مورد توجه و پیگیری قرار ندهند، ما عقب می‌مانیم.

آنطور که او توضیح می‌دهد؛ هر یک از این دستگاه‌ها بر اساس سند راهبردی فضای مجازی وظایفی دارند و باید وظایف خود را انجام دهند و از این سند حمایت کنند. با اجرای این سند راهبردی باید شورای عالی فضای مجازی کشور بتواند فضای مجازی را مدیریت کند. بسیاری از این دستگاه‌ها عضو شورای عالی فضای مجازی هستند و باید در مدیریت فضای مجازی کشور نقش خود را ایفا کنند.

آموزش نو، حکمرانی کهنه
مدرسه آینده را نمی‌توان با ساختار‌های دیروز اداره کرد. وقتی فناوری شکل کلاس، معلم و حتی مفهوم مدرسه را تغییر می‌دهد، طبیعی است که شیوه مدیریت و حکمرانی این حوزه به ویژه حکمرانی فضای مجازی نیز نیازمند تغییر باشد. رمضان رحیمی، دبیر و عضو کمیسیون آموزش و تحقیقات مجلس می‌گوید که ما باید خودمان در تأسیس و راه‌اندازی مدارس مجازی پیشرو باشیم و نظام آموزشی مجازی را در اختیار و مدیریت خود داشته باشیم. همچنین باید ساختار نظام حکمرانی فضای مجازی کشور را متحول کنیم.
وی همچنین اضافه می‌کند: «چه‌بسا اکنون شاهد این هستیم که ساختار نظام حکمرانی ما هنوز قدیمی است. دستگاه‌ها در مقابل فناوری‌های نوین در فضای مجازی و استفاده از قابلیت‌های فضای مجازی نباید مقاومت کنند، بلکه باید با این فناوری‌ها همراهی کنند.»

به هر حال مسئله مدارس خارجی آنلاین را نمی‌توان صرفا با عینک فناوری یا توسعه آموزش مجازی دید. آنچه امروز به شکل یک کلاس روی صفحه نمایش دیده می‌شود، می‌تواند فردا بخشی از مسیر تربیتی یک نسل باشد. اگر قرار است آموزش از مرز‌ها عبور کند، سیاست‌گذاری و حکمرانی آن نیز باید به همان اندازه آینده‌نگر باشد؛ چراکه در مدرسه بی‌مرز، بی‌تکلیفی در حکمرانی می‌تواند از خود فناوری پرهزینه‌تر باشد.