۲ درصد علم جهان در دستان ایران‌

رئیس فرهنگستان علوم معتقد است عبور از این چالش‌ها و حرکت به سمت «ایران قوی» در گرو سرمایه‌گذاری بیشتر در علم و فناوری، حفظ سرمایه انسانی و ساماندهی مأموریت‌محور آموزش عالی است.

محمدرضا مخبردزفولی امروز در نشست خبری با اصحاب رسانه، علم و فناوری را مهم‌ترین پیشران پیشرفت ایران دانست؛ ظرفیتی که اگر با سرمایه‌گذاری، حفظ نیروی انسانی و حل مسائل واقعی کشور همراه شود، می‌تواند یکی از پایه‌های شکل‌گیری ایران قوی باشد. رئیس فرهنگستان علوم در ابتدای سخنان خود ایران قوی را دارای یک «گذرگاه مشخص» دانست و گفت: از مسیر علم و فناوری می‌توان با سرعت و موفقیت بیشتری به این هدف رسید. به گفته او، بازنگری نقشه جامع علمی کشور با همکاری شورای عالی انقلاب فرهنگی، فرهنگستان علوم، فرهنگستان علوم پزشکی، دانشگاه‌ها و جمعی از دانشمندان و صاحب‌نظران انجام شده و اکنون مراحل نهایی خود را طی می‌کند. این نقشه تدوین و به شورای عالی انقلاب فرهنگی ارائه شده و پس از بررسی در ستاد علم و فناوری، در شورای معین شورای عالی انقلاب فرهنگی برای تصویب قرار گرفته است تا در صورت تصویب، برای امضا و ابلاغ به رئیس‌جمهور ارائه شود.

مخبردزفولی دو محور اصلی نقشه جامع علمی کشور را «مرجعیت علمی» و «حل مسائل کشور» عنوان کرد و گفت: باید در حوزه‌هایی که از اولویت‌ها و مزیت‌های نسبی کشور محسوب می‌شوند به مرجعیت علمی برسد، چرا که دانشمندان و استادان ایرانی این ظرفیت را دارند که در فناوری‌های نوظهور و علوم جدید، افق‌های تازه‌ای را در سطح جهانی باز کنند. در کنار مرجعیت علمی، اما مسأله مهم دیگری قرار دارد؛ تبدیل دانش به راه‌حل. رئیس فرهنگستان علوم تأکید کرد که علم و فناوری باید بتواند گرهی از مشکلات واقعی کشور باز کند. آب، انرژی و امنیت غذایی ازجمله مهم‌ترین مسائلی هستند که به گفته او باید دانشگاه‌ها، پژوهشگران، شرکت‌های دانش‌بنیان و مجموعه‌های علمی برای حل آنها وارد میدان شوند. در بازنگری نقشه جامع علمی نیز ۱۰ اولویت مهم ازجمله آب، انرژی، امنیت غذایی، دیجیتالی شدن کشور، هوش مصنوعی و فناوری‌های تحول‌آفرین و مسأله‌گشا مورد توجه قرار گرفته است.

رئیس فرهنگستان علوم با اشاره به پیشرفت‌های ایران در حوزه‌هایی همچون نانو، زیست‌فناوری، پزشکی، انرژی‌های نو، هوافضا، سلول‌های بنیادی و علوم شناختی، گفت که دانشمندان کشور در بسیاری از این حوزه‌ها دستاورد‌های مهمی به‌دست آورده‌اند و ایران در برخی از این زمینه‌ها در سطح جهانی مورد توجه قرار گرفته است. از نگاه او، تحریم دانشگاه‌ها، هدف قرار گرفتن دانشمندان و محدودیت در دسترسی به تجهیزات و امکانات علمی نیز نشان می‌دهد که جریان علم و فناوری ایران به یک ظرفیت مهم تبدیل شده است؛ ظرفیتی که محدود کردن آن می‌تواند روند پیشرفت کشور را کند نماید.

 

چهار دهه پیش، سهم ایران از تولید علم جهان تنها ۰.۰۳ درصد بود، اما توسعه آموزش عالی، گسترش فعالیت‌های پژوهشی و تربیت نیروی انسانی متخصص، این سهم را به حدود ۲ درصد رسانده است؛ رشدی که نشان‌دهنده ظرفیت قابل توجه علمی کشور است. امروز حدود ۳ درصد مقالات پراستناد جهان نیز به دانشمندان ایرانی اختصاص دارد؛ با این حال، به گفته محمدرضا مخبردزفولی، رئیس فرهنگستان علوم، حفظ این دستاورد‌ها و تبدیل ظرفیت علمی کشور به راهکار‌هایی برای حل مسائل واقعی، نیازمند سرمایه‌گذاری بیشتر و ساماندهی هدفمند آموزش عالی است.

او با اشاره به وضعیت سرمایه‌گذاری در پژوهش و توسعه گفت: ایران طی چهار دهه گذشته به‌طور متوسط حدود نیم درصد تولید ناخالص داخلی خود را به تحقیق و توسعه اختصاص داده و حتی به یک درصد نیز نرسیده است. با وجود این سرمایه‌گذاری محدود، کشور در حوزه‌هایی همچون سلول‌های بنیادی، درمان ناباروری، هوافضا، نانو و فناوری‌های نوین به دستاورد‌های مهمی دست یافته است؛ دستاورد‌هایی که به گفته مخبردزفولی حاصل تلاش و ایثار دانشمندان و حمایت از جریان علمی کشور بوده است.

 به گفته او افزایش سرمایه‌گذاری در علم و فناوری می‌تواند در مدت زمان قابل قبول آثار خود را در زندگی مردم و پیشرفت کشور نشان دهد و علم و فناوری را باید سرمایه‌ای برای ساخت آینده ایران دانست. در کنار افزایش منابع، اما ساماندهی آموزش عالی نیز اهمیت دارد. مخبردزفولی با اشاره به آمایش آموزش عالی گفت: وزارت علوم باید براساس مصوبات شورای گسترش آموزش عالی، مراکز و رشته‌های دانشگاهی را متناسب با آمایش سرزمین ساماندهی کند؛ موضوعی که سال‌ها قبل در قالب مصوبات مربوط به وزارت علوم و وزارت بهداشت مورد توجه قرار گرفته و بر استفاده از مزیت‌های نسبی جغرافیایی در توسعه آموزش عالی تأکید دارد.

 از نگاه رئیس فرهنگستان علوم، رشد سهم ایران از تولید علم زمانی می‌تواند به پیشرفت پایدار منجر شود که در کنار حفظ سرمایه انسانی و افزایش سرمایه‌گذاری، ظرفیت دانشگاه‌ها و مراکز علمی نیز متناسب با نیاز‌ها و مزیت‌های واقعی هر منطقه سامان یابد.

 

اما پیشرفت علمی کشور بیش از هر چیز به نیروی انسانی توانمند و انگیزه جامعه علمی وابسته است و هرگونه خلل در این زیست‌بوم می‌تواند مستقیما بر تولید علم و جایگاه ایران در عرصه جهانی اثر بگذارد. 

به گفته رئیس فرهنگستان علوم، نشانه‌های این وضعیت در سال‌های اخیر نمایان شده و افت رتبه ایران در برخی شاخص‌های علمی باید به‌عنوان یک هشدار جدی مورد توجه قرار گیرد.

او در پاسخ به پرسش جام‌جم درخصوص وضعیت رتبه‌بندی علمی کشور، به کاهش خروجی‌های علمی کشور در دو، سه و چهار سال اخیر اشاره کرد و گفت: در رتبه‌بندی اسکوپوس از جایگاه پانزدهم به هفدهم و در WS از رتبه شانزدهم به هجدهم رسیده است.

 به گفته رئیس فرهنگستان علوم، یکی از عوامل این افت، کاهش انگیزه جامعه علمی و بی‌توجهی کافی به زیست‌بوم علم و فناوری است؛ موضوعی که مشکلات معیشتی استادان نیز بخشی از آن را تشکیل می‌دهد.

با این‌حال دانشمندان ایرانی طی سال‌های پس از انقلاب با وجود امکانات محدود، دستاورد‌های مهمی در حوزه‌هایی مانند پزشکی، سلول‌های بنیادی، مهندسی و فناوری‌های دفاعی داشته‌اند و حفظ این سرمایه نیازمند حمایت عملی است. او با اشاره به پیشنهاد‌های مالی و حرفه‌ای قابل‌توجه کشور‌های دیگر برای جذب دانشمندان ایرانی، افزود: بسیاری از این پیشنهاد‌ها حتی چند برابر پیشنهاد‌های داخلی است، هرچند شمار زیادی از دانشمندان همچنان در کشور مانده‌اند. البته مخبردزفولی تاکید کرد که حمایت از سرمایه انسانی تنها به مسائل مالی محدود نمی‌شود و باید مجموعه‌ای از حمایت‌های مادی، معنوی و حرفه‌ای و همچنین حفظ منزلت علمی استادان و پژوهشگران در دستور کار قرار گیرد؛ چراکه تداوم پیشرفت علمی کشور بدون ایجاد انگیزه و فراهم کردن زیست‌بوم مناسب برای دانشمندان امکان‌پذیر نیست. در همین چارچوب، آمایش آموزش عالی می‌تواند یکی از ابزار‌های مهم برای ساماندهی ظرفیت‌های دانشگاهی، جلوگیری از موازی‌کاری و هدایت منابع و نیروی انسانی متناسب با نیاز‌های واقعی کشور باشد.

 

* دانشگاه‌ها؛ از کمیت تا مأموریت 

گسترش آموزش عالی اگر بدون توجه به ظرفیت‌های منطقه‌ای و نیاز‌های واقعی کشور انجام شود، لزوما به معنای توسعه علمی نیست. ایجاد رشته‌ها و دانشگاه‌های مشابه در نقاط مختلف، بدون درنظر گرفتن امکانات، بازار کار، مزیت‌های اقتصادی و نیاز‌های بومی، می‌تواند به انباشت نیروی انسانی و موازی‌کاری منجر شود؛ از همین‌رو، آمایش آموزش عالی قرار است مسیر توسعه دانشگاه‌ها را از «گسترش کمی» به سمت «توسعه هدفمند و مأموریت‌محور» تغییر دهد؛ رویکردی که براساس آن، هر دانشگاه باید متناسب با توانمندی، موقعیت جغرافیایی و نیاز‌های منطقه‌ای خود نقش مشخصی در نظام آموزش عالی کشور ایفا کند. آن‌طور که رئیس فرهنگستان علوم به جام‌جم گفت، بسیاری از مراکزی که امروز با عنوان دانشگاه فعالیت می‌کنند، در واقع در بهترین حالت یک مرکز آموزشی هستند و باید براساس آمایش سرزمین و مأموریت‌های مشخص ساماندهی شوند.

 به گفته او اگرچه برخی معتقدند ایران حدود ۲۸۰۰ دانشگاه دارد، در حالی‌که اگر دانشگاه‌های وزارت علوم، وزارت بهداشت و واحد‌های دانشگاه آزاد را درنظر بگیریم، تعداد مجموعه‌هایی که می‌توان به معنای واقعی دانشگاه تعریف کرد، بسیار کمتر از این رقم و حدود ۳۳ مورد است.

در چنین شرایطی موضوع آمایش آموزش عالی بسیار مهم است. مخبردزفولی گفت: یکی از الزامات اصلی این آمایش، مأموریت‌گرا شدن دانشگاه‌هاست چرا که نمی‌توان برای همه دانشگاه‌ها مأموریت و انتظار یکسانی تعریف کرد.

 به گفته او، دانشگاه‌های بزرگ و برخوردار از ظرفیت‌های ملی و بین‌المللی باید مأموریت‌های فراملی و قابلیت رقابت جهانی داشته باشند، در حالی‌که برخی دانشگاه‌ها باید بر نیاز‌های منطقه‌ای، استانی یا ناحیه‌ای تمرکز کنند و متناسب با زیست‌بوم خود به تربیت نیروی انسانی و حل مسائل منطقه بپردازند؛ بنابراین نباید صرف مطالبه یک شهر یا منطقه، برای ایجاد دانشگاه، دانشکده یا رشته تحصیلی جدید تصمیم‌گیری کرد؛ چرا که ممکن است چنین مطالبه‌ای با نیاز واقعی کشور یا ظرفیت‌های موجود منطقه همخوانی نداشته باشد. از همین‌رو، اجرای آمایش آموزش عالی نیازمند هماهنگی میان وزارت علوم، وزارت بهداشت و دانشگاه آزاد است تا این مجموعه‌ها به‌جای تصمیم‌گیری‌های جداگانه، نیاز‌های واقعی کشور، ۳۱ استان و مناطق مختلف را در کنار یکدیگر ببینند و درباره توسعه رشته‌های مختلف از مهندسی و علوم پزشکی تا سایر حوزه‌ها تصمیمی هماهنگ اتخاذ کنند.